ds de d 
oa de id A A VI 
. PLINIO 
X. Boek. 1, Hoofd/?. 
Nomen. He radices generaliter vocantur Cyperus, 
uncus angulofus ES triangularis. CORNELIO 
autem CELSO- Funcus quadratus , forte quod in Gra- 
cis regionibus quadrangularem ipfum viderit; Hzc 
primaria fpecies dicitur Cyperus rotundus , ac prior 
Cyperus rotundus odoratus, feu Cyperus legitimus. Ma- 
laice, Javanice, & Baleyce Tecke, Teckey, & Tickee. 
Amboinice Laupa, Sinice Taubyo, h. e. odorata faba, 
Maccaflarice. Rucu , Ternatice Tacki. Altera fpecies 
vocatur Cyperus floridus, feu Gramen Cyperoides, Ma- 
Jaice Teckee lacki lacki, quum mas hujus fpeciei cen- 
fetur. Tertia fpecies dicitur Cyperus imodorus, feu 
maritimus. Malaice Tecke Pantey; Amboinice Laupa 
Layn. 
Supra libro oétavo innuimus veteres fub Cypero 
1nultas comprehendiffe bulbofas ac nodofas radices , 
- exempli gratia per minorem feu vulgarem Cyperum 
ius dc — REN "—- d 
` pigra parum abraditur,que dead A 
intelligunt deferiptum. Cyperus Babylonicus putatur 
fuiffe Galanga minor , ac forte etiam Zedoaria, ac 
Zerumbet, Cyperus Indicus eft Curcuma. 
Locus. Prima ac fecunda fpecies crefcünt , uti di- 
étum fuit, ubique circa hominum edes, in platcis, 
circa arva, ac prefertim in defertis hortorum areis , 
ut & ad arenofas fluminum ripas; maxima & elegan- 
tiflima reperitur Jave in cultis agris, qui aliquamdiu 
vacui fuere, prefertim in Oryzz campis parum ele- 
vatis. Tertia fpecies in planis & craffa arena refertis 
crefcit litoribus, ubi longis fuis radicibus arenam per- 
forat, & oras aque marinz obtegit. 
Ujus. Prime fpeciei radices tantum in ufu funt, 
glandulz nempe ejus aromatice , que ab adhzren- 
tibus : isyipfarumque pellicula ex fufco 
envad dolem vel in fumo 
ficcantur, & dein in ciftis aromaticis fervantur , A 
cum aliis venduntur. Javani enim & ¡enfes cas 
multum adhibent & admifcent odorato unguento-Bo- 
bori dicto , duplex ac fere fibi obpofita in hifce radi- 
cibus detegitur qualitas, recentium enim decoctum 
` adtenuantem , penetrantem, & diureticam poffidet 
virtütem, ficcata autem & in pulverem redacta radix 
eft adftringens , exficcans & quodammodo conftipans, 
atque ejus operatio fequenti obfervatur agere modo. 
Retentes enim radices contufz potionibus addun- 
tur & decoétis, que preparantur pro Hydropicis , ut 
aqua e corpore eliminetur, vehementer enim urinam ` 
expellit, Nephritidem tollit, & calculum4olvit , quum 
herba Pancaga , ut & turiones feu acuta capitula ra- 
dicum Caricis Lala addantur. 
Simplex ipfarum decattum in mulieribus menftrua 
quoque provocat , fleoremqüe album expellit , ita 
ut dein ceffet. 
Sinenfes Medici ficcatas abluunt radices in aqua , 
quas dein coquunt , ac propinant contra Afthma & 
tuffim convulfivam. 
. Bontius libr. 6. cap, 43. teftatur Cyperum rotundum 
Jave in decoétis adhiberi ad urinam & menftrua mo- 
venda, ac fimul ut exficcentur omnes fuperflui humo- 
res aquofi, uti in Beriberi frigida € Hydrope. In No- 
focomio Batavis tum temporis fal étiam quoddam 
preparabatur ex hifce radicibus, quod bonum prz- 
ftabat effectum in ulceribus malignis & humidis pe- 
dum , unde caro fpongioía & fuperfiua confumebatur 
& exficcabatur, usi in Europa id perficitur per radi- 
dices hafce ficcas, & in pulverem redaétas, atque in 
equorum morbis ipforum pabulo hic pulvis itidem 
admifcetur, uti id fit in Zeylqna aliisque veteris In- 
‚die locis, unde reconvalefcunt. i i 
In Rocbefortii Hiftor. Antill. Cap. 11. legitar, Ro. 
tundum Cyperum-in Charibeis infulis crefcere elegan- 
tiffimam & maximam, odoratamque inftar Iridis ra- 
dicis, ubi & parturientibus exhibetur ad partum faci- 
d reddendum , quod & ibi expertum habetur reme- 
ium. = 
Hodueg JEgyptiacum multum ad Nilüm crefcens, 
& a Projpero Alpino defcriptum rotundus quoque eft 
Cyperus, nigricantes gerens radices feu bulbulos, Oli- 
ve magnitudinem habentes, plures fimul ex capilla-. 
ceo dependentes ortu, qui odorati acrem habent fa- 
porem, fed dicit caulem producere angulofum, qui 
lefquipedem altus eft, & folia gerit ftelliformia, feu 
inftar ftelle extenfa, ex quibus fpice. quædam ex- 
g : crefcunt, 
AMBOINSCH KRUIDBOEK, © 3 
` Naam. Jn ^t generaal noemt men deze wortelen Cype- 
rus; by Printus Juncus angulofus , & triangularis. 
Maar by Cornetius Crusus, Juncus quadratus; mis- 
Jebien om dat by diein de Griek/e landen vierkantig gezien 
beeft. Dit eerfte booftgeflagt biet Cyperus rotundus , 
en daar van de eerfte zoorte Cyperus rotundus odora- 
tus, of Cyperus legitimus, in ’t Maleits , Favaans, en 
Baleits Teckee, Teckey en Tickee: op Amboin Laupa, 
in ’t Chinees Tauhyo , dat ts welriekende bone; in "t 
Macaffaars Rucu; op Ternaten Tacki. De twede zoort& 
Cyperus floridus of gramen Cyperoides, in” Maleits 
Tecke lacki lacki, om dat ze ’t voor "t manneken van dit 
geflagt bouden. De derde zoorte Cyperus inodorus, of 
maritimus , in 't Maleits Tecke Pantey, op Amboin 
Laupa Layn. ; 
Boven in "t agtfle boek bebben wy gezegt, dat de ouden 
onder Cyperus veelderlei knobbelagtige wortelen verftaan. 
bebben : by exempel door de kleine of gemene Cyperus ver- 
fiaan zy de zoo even befchreven : Cyperus Babylonicus 
wert. geoordeelt de Galanga minor geweeft te zyn , en 
miffcbien ook de Zedoaria et Zerumbet. Cyperus Indicus 
is de Curcuma. 
Plaats. De eer fte en twede zoorte waffen, als géxegt is, 
overal en rontom de Woningen der menfchen , als op de 
firaten, rontom de erven, en inzonderbeid in de tuinen 
op de vertatene bedden , en aan de zandige obvers van de 
rivieren. De grootfte "en fcboonftevint men op Fava in 
de geboude landen, die een tyd lang braak leggen, inzon- 
derbeid op de Ryftvelden , die wat verbeven zyn.. De 
derde xoorte waft op vlakke en grofzandige ftranden, met 
bare lange wortelen in bet puere zant kruipende , en de 
randen des Zeewaters bekleedende. À 
Gebruik. De wortelen van de eerfte zoort zjn alleen 
in gebruik, te weten de fpeceryagrige klieren’, dewelke 
men van de aanbangende draden zuivert , de zwart bruine 
Jcbellen wat affcbrapt ,- in.de zonne of rook droogt, en 
dan in de kruitdözen onder andere fpeceryen verkoopt, 
Want de Favanen en Balyers gebruiken ze veel onder bare 
welriekende zalve Bobori genaamt, men bevint tweederlei. 
en febier firydende .eigenlebappen in deze wortel, want 
het afzietzel van de verjcbe beeft een dunmakende , door» 
dringende, en dryvende kragt; “maar de gedroogde ep ge- 
pulverizeerde wortel is zamentrekkende, opdrogende, en 
See Stoppende , bier uit bevint men zyne werking 
aiaus, . 
De verfcbe wortelen gekneuft werden gedaan in de dran- 
ken en decottien, die men bereid voor de «vaterzugtige , 
om de zugt uit den lyve te voeren. Zy dryft ook de SIS 
geweldig, zet af bet graveel, en dryft den [leen , als men 
‘t kruit Pancaga en de fpitfe wortelen of ecrfte uitJpruit- 
zels van "t Snygras Lalan daar by doet. 
De enkele decoétie verwekt by de vrouwen ook bare 
Won dd en zet af den «vitten vloet > dat by daar na 
opboude. 
De Chineefe Doctoren waffchen de gedroogde wortelen 
in water, kokenze, en drinken ze tegen de engbor[ligbeid 
en kinkboeft. M Ge 
Bontius Lib. 6. Cap. 43. erch » dat de Cyperus 
rotundus op Fava in de decottien gebruikt wert’ om de 
Uryn en maanftonden te dryven, en met eenen op te dro- 
gen , alle overtollige wateragtigheid als in de koude.Beri- 
beri en Waterzugt. In "r Hospital op Batavia plagt men 
doenmaal ook een zout te bereiden uit deze wortelen, ^t 
welk goede effetten dede in de quaadnardige em vogtige 
Ulceratien der benen, bet overtollige vlecfch daar isme te 
verteeren en dan op te drogen, gelyk men in Europa met 
de droog gepulverifeerde wortelen doet „ in de zeerigbeid 
der paarden ook onder °t voeder te eten geven, gelyk op 
Ceylon en andere plaatfèn in oud Indien , waar van ze wel 
varen, e 
In de Rochefortfche Hiftorie van Antill. Cap. rt. vint 
men, dat den ronden Cyperus in de Cbarybifje Eilanden 
„ook waft zeer fchoon em groot, welriekende als Iriswortel, 
waar van ze aldaar de barende vrouwen ingeven , om een 
ligte geboorte te maken, en bouden zulks voor een beweerd 
middel, 
Hodueg van Egypten veel in de Nylwaflende, en van 
Prosper Alpinus befcbreven , is ook een ronde Cyperus; 
met zwartagtige wortelen of knobbelen , zoo groot als Oly- 
ven, veel Pzamen van cen bairsgevoys beginzel bangende, 
welriekende en fcberp van ap? » maar by zegt , dat bet 
een kantige ficel draagt, anderbalf voet boog , en daar 
op flersgewyze uitgebreide bladeren, waar uit zommige 
aairen Brio met grasverwige zaden, waar in bet Wee 
A2 TR. U 
