ET TI IE = 
X. Boek. II. Hoff. AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
CAPUT SECUNDUM. 
Cyperus longus. Teckee laut. 
Ltera Cyperi fpecies eft longa , que in hifce 
Orientalibus infulis fübfequentem habet for- 
mam, quz ab iila in Europzis libris exhibita 
maxime differt. Planta eft longiffima ac repens, lon- 
am gerens, tenuem , & perennem radicem , non pro- 
„funde fub arena prorepentem, culmum craffam, len- 
tam, & junceam, que externe fufcis obducitur pel- 
liculis, & in multos articulos diftin&a eft, pollicem, 
vel binos transverfales digitos diftantes , ubi fubtilis- 
fimas deorfum emittunt fibrillas, atque ad tertium vel 
quartum articulum brevis erigitur pedunculus , bi- 
nos tresve pollices altus, quo usque etiam in arena 
fubprimitur. ; 
In vertice fafciculum gerit foliofum, ex o&o vel 
duodecim foliis compofitum, que ad ortum latiffima 
funt, ad internam partem fulcata, fubtus dorfo ro- 
tundo notata , plerumque firma & retroflexa, atque 
in acutum apicem excurrentia, qui tam acutus eft, 
ut nudis pedibus inter hanc plantam procedere quis 
nequeat. Ex fafciculi centro firmus ac trigonus ex- 
crefcit. petiolus, vix binos pollices altus, in fummo 
brevem & compreflam gerens fpicam vel fpinulofum 
capitulum ex multis angulofis' cellulis compofitum , 
que fimul hoc conftituunt capitulum , "magnitudine 
globi fclopeti, fed quod fuperius fenfim acute ter- 
minatur. Ovis peculiaris cellula magnitudinem ha- 
bet grani Tritici, ex fimplicibus fufcis apicibus feu 
fquamulis mi , in qua paleaceum reconditur 
femen. Mox fü Torerpkale.in triangulo locantur 
tria vulgaria foliola, firma & pungentia;acfupra hec 
in interítitiis tria alia minora foliola. . un 
Radix eft aromatica, odorem fpirans jucundiorem 
rotunda, prefertim recens, que odorem fundit Gla- 
dioli odorati feu Tackary, ac preterea parum falfa, 
praefertim fi in litore crefcit. Ore mafticata lentum 
in faucibus cauflat ardorem , cum fiffuris linguæ & 
. labiorum, qui vero in una planta multo acrior eft 
quam in altera, quz enim in litoribus crefcunt apri- 
cis, multo acriorem habent faporem, & magis pun- 
gentia proferunt folia, quam quz in arena humida 
circa fluminum oftia inveniuntur. 
In arenofis Affahoedy litoribus hujus fpeciem inve- 
ni quam maxime filveftrem , que loco capitulorum 
iftorum feminiferorum ingentia gerebat capita fpi- 
nulofis foliis armata , horrida inftar Echini marini, 
ita ut tractari vix poffet. Folia ejus erant uti in vul- 
gari, radices fere inodorz. & 
Nomen: Latine Cyperus longus’; Malaice Teckee laut, 
aliis Tackary-laut; Ternatice Minjaffal unting. 
Locus. Nullibi hunc inveni, nifi in planis arenofis- 
que litoribus, prafertim iis, que in mare parum emi- 
nent, ubi longis fuis radicibus per arenam prorepit, . 
precipue Hitcelamme in Hitoës ora, ut & in Am- 
boinz finu in Mele ora, atque in finu Baguale. In 
parva Carama circa Loeham crefcit ad oftia querun- 
dam fluminym , & ad paludes aqua falfa repletas , 
ubi folum eft fubtile & arenofum., atque ubi, uti 
-dictum fuit, molliora gerit folia & radices magis aro- 
maticas. E 
Ufus. Longz fufceque hujus plante radices fub 
arena prorepentes folummodo in ufu funt loco Gla- 
` dioli odorati feu Tackary, effoffe enim in frufta fcin- 
` duntur, palmam longa vel breviora, fique falfz funt, 
mox ad folem ficcantur, fi vero a litore magis remo- 
te crefcant , aque falfe infperguntur, & ad folem 
ficcantur. Hzc fruftula quibusvis admifcentur fuffi- 
migis, uti etiam cum Tackari fit. Ore autem matti- 
candæ' non funt, quum hz radices in initio dulcem 
ac fatuum prebent faporem, fed uti ditum fuit, bre- 
vi poft vehementer linguam & labia vellicant, ita ut 
fiffurz fubfequantur. 
Tote radices decem vel duodecim orgyas longe 
non magno labore extrahuntur vel eradicantur, quum 
laxe fub terra prorepant, que ab adherentibus fibril- 
lis & fpinulofis foliis depurantur, in coronas flectun- 
tur, 
TWEEDE HOOFDSTUK, 
De lange Cyperus. 
welke in deeze Oofterfe Eilanden de volgende: ge- 
daante beeft , van de Europife boeken merkelyk 
verjcbillende. . Het is een zeer lang en kruipent gewas, 
met een lange, dunne, en doorgaande wortel , gants niet 
diep onder bet zant kruipende, een balm dik, taai en bies- 
agtig, van buiten met bruine velletjes bekleet , en in veele. 
leden verdeelt , een duim of twee dwer:vingers van mal- 
kanderen fiaande, en zeer fyne vazelingen als bairtjens 
H: tweede geflagte van de Cyperus is de lange, de- 
 mederzendende. Telkens aan °t derde of vierde lit [laat een 
kort fleeltje overeind, twee of drie duimen boog, zoo ver 
bet ook meeft in bet zant fteekt. 
Op zyn top draagt bet een bos van agt of twaalf bla- 
deren „ by baren oorfpronk breedtfl , aan de binnenzyde ge- 
geut, van onderen met een ronde rugge, doorgaans Dat, 
agterwaarts gebogen, en in een ftyve fpitfe toelopende; 
die zoo ftekelig is, dat men bloots voets tufJen dit gewas 
niet wel avandelen kan. Uit het midden van deeze verga- 
dering komt een ftyven driekantigen fteel op, fcbaars twee 
duimen boog, dragende op zyn top een korte en gedronge 
aaire of een flekelige knop, van veele hoekige buisjens ge- 
maakt, en tramen een bolleken uitmakende in de grootte 
van een roerkogel , dog boven zagtjens toegefpitft, leder 
particulier knopje is zoo groot als een tarwekorl , uit en- 
kel bruinagtige fpitfen of Jcbubbekens gemaakt , en daar in 
een kafagtig zaat. Digt onder dit bolleken fiaan in een 
triangel de drie gewoonlyke blaadjens, ftyf en fteekelig , 
en boven dezelve in de tu[Jenplaatfen drie andere kleindere 
blaadjens. 
De wortel is fpeceryagtig , licffelyker van reuk dan de 
rondes inzonderbeid de verje riekt als Gladiolus odora- 
tus of Tackary, daar by wat fütig , te weten als zy op 
{trand;waft. In de mond gekauwt verwekt ze een langzame 
brant in de keele, met Jebeurtjes in de tongeen lippe, dog 
aan de eene ftruik veel fcherper dan aan de andere, want 
die op bet barre rand waffen , zyn veel fcberper van fmaak 
en fiekeliger van; bladeren, dan °t geene in vogtig zant 
omtrent de uitgang van de riviere waft. 
In de zandige firanden van Affaboedy beb ik een zeer 
wilde zoorte bier van gevonden , dewelke in plaats van 
de voorfchreve zaatbollekens badde groote boofden , rontom 
met flekelige bladeren gewapent ; zoo y/Jelyk als een Zee- - 
egel , Echinus marinus, dat men bem niet kon bandelen | 
e bladeren waren als aan "t gemene, de wortelen van 
wenig reuk. 
Naam. In ’ Latyn Cyperus longus ; in °t Maleits 
Teckee laut; by anderen Tackary Bats in 't Ternatis 
Minjaffal unting. : 
Plaats. Zk beb "t nergens gevonden dan op vlakke zan- 
dige firanden , inzonderbeid die in zee wat uitfteken , daar 
bet met zyn lange wortelen door het zant kruipt, inzon- 
derbeid by Hitoelamma op de but van Hitoe, en in den 
Amboin/en inbam op den Melisboek , en op den Pas van 
‚Baguala. Op klein Ceram omtrent Loeboe , waft bet by 
den uitgang van zommige rivieren, en aan dé poelen van 
zout water, daar bet een fyne zandige gront beeft, al- 
waar bet, gelyk gezegtis, zagter van bladeren en fpece- 
DEER van wortelen is. es 
rebruik. De lange bruine wortelen, die onder bet zant 
kruipen, zyn van dit gewas alleenlyk in gebruik in plaats 
van Gladiolus odoratus , of Tackary, want de uitge- 
trokken {nyt men in ftukken van een bant lang of korter, 
en zoo zy van nature brak zyn , zoo droogt men ze ftraks 
in de zonne, maar zoo ze wat verder van zee af waffen, 
zoo dompelt men ze in zout water , en droogt ze dan in 
de zonne. Deeze flukjens werden onder alderbande reuk- 
werken gemengt , gelyk men anders met de Tackari goet. 
In de mond beboeft men ze niet te kaauwen , want in "t. 
eerfle hebben ze wel een zoete of laffe fmaak, maar , als 
gezegt, kort daar na byten ze geweldig in de tong en lip- 
pen, dot er fcbeurtjens na volgen. — . : 
De gebeele wortelen tien of twaalf vadem lang, wer- 
den met kleine moeite uitgetrokken , vermits ze ios in bet 
zant kruipen, van de aanbangende vazelingen en flekelige 
bladeren gezuivert , tot kranfJen gevlogten, een of twee 
A 3 reizen 
