28 . HERBARII AMBOINENSIS 
Contra hocce malum agro exhibent hanc herbam , 
ac prefertim, ut feminz radices cum Pinanga mafti- 
cet, quibus aliquando addunt Zingiberem minorem & 
Acorum , dein eger fefe lavare debet in balneo ex 
tota hac.herba preparato. Contra febres. vero hzc 
herba editur feu mafticatur cum Siri Pinang, ejusque 
ropinatur decoétum, ac foliorum fuccus oculis in- 
fllatur mox ante folis occafum , vel ante febris pa- 
roxysmum. Prafertim vero fpecificum eft remedium 
contra quemvis Cholericum fluxum, fi cum Siri Pi- 
nanga mafticetur, vel ipfius propinetur fuccus. In Dy- 
fenteria quoque adhibetur , ac prafertim ejus fpica 
cum Siri Pinanga mafticata, addita Zingibere minore. 
Hunc in finem. femper eligenda eft herba in fteri- 
libus crefcens locis, foli rite expofitis, cujus folia 
multum rubent. Mas non ita in ufu eft, ejus tamen 
radix cum Siri Pinanga mafticatur contra tufles. Alii 
commifcent maris ac feminz radices, ac fimul eas 
mafticant cum Siri Pinanga contra Dyfenteriam. Ex- 
dem hz binz radices SC cum minore Zingibere 
& Pinanga mafticantur, quarum fueco irrigantur lan- 
guentes pueri, quos cenfent infeétos Matta Pannas , 
ipfosque lavant decoéto binarum harum plantarum. 
Hoc quoque folium conducit cunétis febricitantibus 
hominibus, ut & iis, qui internum fentiunt ardorem, 
uum folia Bonga radja addantur. Utriusque herbe 
fbice fimul maíticatz ardorem urine etiam exftin- 
guunt, & curant acrem Gonorrheam, que Pangraffa 
vocatur. Folia rubra feu feminz in aqua contrita & 
propinata Oepes fedant feu choleram, ita ut fpecifi- 
cum habeatur remedium in hac Oepas fpecie, quod 
comprobatum fuit. A e 
Anno 1672, quo tempore maligna graflabatur Diar- 
rhea, qua multi curabantur , qui feminz totam plan- 
tam maíticabant cum Siri Pinanga, addito Curcumz 
fruftulo, ac pauxillo Cepz ; Sauciati galli gallinacei 
hac curantur herba, cum pauxillo Curcumz contrita, 
inpofito vulneri toto folio. Contra Epilepfiam folia 
maris fumuntur cum Herba meroris pumila , que fimul 
in aqua conteruntur, & «gro propinantur. 
Maris tenera folia ad olus etiam adhibentur inftar 
Sajor bajang » cui adfines hafce herbas effe quidam 
putant, he bine herbz etiam aque incoquuntur cum 
Gorumi parampuam , (qui fruticulus eft flagellis terre 
incumbens) ac cum dimidio Lemonis fwangi. Quod 
propinatur contra Matta pannas, per quod intelli- 
gunt quoque vulnus conjunctum cum oculis inflam- 
matis, & corporis ardore ingenti, quo in cafü eger 
multum fitit & potat, fed cibos recufat. 
Bontius libr. 6. cap. 59. Verbenam Indicam vocat, 
ipfique vires tribuit , fuccum nempe ex cochleari 
hauítum multos curare inteftinorum morbos, uti Co- 
licam, Dyfenteriam, & Choleram.: Folia cum aceto 
contrita cordi inponuntur contra ejus palpitationem 
ac deliquium, icitque vetulas Jave hanc her- 
bam efficacem habere contra quevis incantamenta, 
ad que in Europa Verbenam quoque adhibent , ac 
proinde herbam: facram vocant. Sic etiam fepius ex, 
pertus fui, fi quis ftomachi ardore vexetur, qui facile 
oritur ex æfu pinguium ciborum, vel etiam multo 
potu vini gracilis, ne in cafu alicujus lingua intu- 
mefcit , nigricat, vel fufca eft, ac tam gravis, ut talis 
vix loqui poffit, curabitur, fi tota feminz herba cum 
tota fua fubftantia in aqua contundatur vel contera- 
tur, füccusque exprimatur , ejusque cyathus propine- 
tur, quod bis terve repetendum eft. : 
Cadelari & Scberu cadelari Hort. Malab. part. 10. 
fig. 78 & 79. cum noftra Aure cánina conveniunt , pri- 
ma nempe cum mare, altera cum femina, primaque 
a Commelino pro Verbena Bontii quoque habetur , ipfis 
ibi fequentes adfcribuntur virtutes. Decoétum nempe 
valet contra Dyfuriam , ac dolorem N ephriticum , uti 
& contra mi€tum cruentum. 
Radix ibi in ufu eft contra Dyfenteriam , ejusque 
decoctum ventriculum corrobarat, flatus diffipat , mu- 
cum corrigit , ac calculum vefice conminuit. Brachio 
adligata febribus prodeft certo tempore accedentibus 
cum frigore. Cum Limonum fucco contrita valet con- 
tra lenticulas & tumores fub maxilla ortas. Feminz 
eadem tribuitur Virtus , aC preterea totam hanc her- 
bam cum oleo mixtam miétus curare purulentos. 
Tubula 
Liber X, Caput XIX. 
Hier tegens geven ze den patient dit kruid , inzonder- 
beid de wortelen van bet wyfken met Pinang te eeten, 
waar by zy zomtyts kleine Gember en Acorus doen , en 
zig in 't water waffen, daar "t geheele kruid in gezoden 15. 
Tegens de koortfe in t genzraal eet men ’t zelve kruid met 
Siri Pinang, drinkt bet decoftum , en den fap der blade- 
ren druipt men in de oogen kort voor zonnen ondergang, 
of als de koortfe wil aankomen. Inzonderbeid is "t een 
beweerd middel tegens alderbande bord, Cholericum flu- 
xum, als men ’t met Siri Pinang kaauwt, of den fap 
daar van inneemt. In de roode loop werd bet ook gebruikt, 
inzonderbeid de aaire met Siri Pinang gekaauwi , wat 
kleine Gember daar by doende. 
Hier toe moet men altyd verkiezen, "t geene op, dorre 
plaat/en waft, die wel ter zonne flaan, en wiens blade- 
ren veel rood bebben. Het mannetje werd zoo veel niet 
gebruikt , egter zyne wortel werd met Siri Pinang ge- 
kaauwt tegens de boeften. Andere doen de wortelen van 
t. wyfken en manneken Vzamen , en knaauwen ze met 
Siri Pinang tegens den rooden loop. Deze twee wortelen 
kaauwwt men met kleine Gember en Pinang, befproejende 
de zieke kinderen daar meds, die ze door t Matta Pan- 
nas geinfe&eert bouden „ en waffende in bet deco&um van 
die beide kruiden. Dit blad dient ook woor alle koortfige 
menfchen , en die een inwendigen brand gevoelen , als 
men de bladeren van Bonga radja daar by doet. De aai- 
ren van beide t'zamen gekaauwt , geneezen ook de Brand- 
pis en fcherpe Gonorrbeam , die men Pangraf]a noemt. 
De bladeren van *t roode of wyfken in "t water geuree- 
ven en gedronken, flillen "t Toepas of Choieram , zoo 
dat het een toegeëigent geneesmiddel gebouden wert voor 
deze zoorte. 
Anno 1672. graffeerde een zware buikloop, waar van 
veele geneezen wierden , die bet wyfken met zjn gebeele 
ftruik en Siri pinang kaauwden, daar by doende een klein * 
flukje Curcuma , en een weinig Ajuin. De gekwet/te 
hoenders. verbind men met dit kruid, t'zamen met een wei- 
nig Curcuma gevreeven, en met een gebeel blad daar op 
gebonden. Tegens vallende ziektens nemen ze de bladeren 
van 't manneken , met bet kruidje Herba meroris pumila, 
vryvent in "t water, en geven * den patientte drinken. 
De jonge bladeren van "t manneken werden ook tat 
moeskruid genomen, gelyk Sajor bajang, onder «viens 
maagfchap zommige deze kruiden rekenen. Beide deze 
kruiden kookt men in water. met Gorumi parampuan, 
(xynde een heeflertje met zyn takken op de aarde leggen- 
de,) en een balve Lemon fwangi. Drinkt bet tegens bet 
Matta pannas; waar onder zy ook verftaan een accident, 
waar by men roode en vuurige oogen en groote brand, in 
’t Iyf beeft, veel water drinkt , en niet eten en wil. 
Bontius lib. 6. cap. 59. noemt bet Verbenam Indicam, 
en fchryft bem de kragten toe , dat van den fap een lepel voi 
gedronken, geneezen werden veelderlei gebreken der darmen, 
als Colyk, roode Loop, en’t Bord. De bladeren met azyn 
gevreeven, werden over ’t bert geflagen in deszelfs flaauw- 
ten en onmagt. Dat de oude Wyven op Fava* dit kruid 
kragtig bouden tegens alle Tovery, waar toe ze in Europa 
de Verbenam ook gebruiken, en daarom Herbam facram 
noemen. Zoo beb ik ook dikwils geprobeert , als men met 
de zoode of brand des maags gekweld is, veroorzaakt door . 
>t nuttigen van veele vette koft, ofte ook door veel drin- 
ken van fcbrale wynen, by welk gebrek iemand de tonge 
zwelt, bruin, zwart, en zoo zwaar werd, dat men kwa- 
lyk fpreeken kan, zoo werd men geholpen, als men ’t ge- 
‘beele kruid van "t wyfken met al zyn fubftantie in water 
floot of vryft , den fap. uitperft , en daar van een thee- 
kopje vol drinkt, en dat t«vee of drie reifen na malkander. 
Cadelari en Scheru Cadelari in Hort. Malab. part. 
IO. fig. 78 en 79. befcbreeven, komen overeen met ons 
Auris canina, te weten bet eerfle met bet manneken, bet . 
tweede met bet wyfken, en wert de eerfte zoorte van 
Commelinus , mede voor Verbena Bontii gebouden. 
Haar werden aldaar de volgende kragten toege/chreeven : 
bet decottum is goed tegens Dyfuriam; of brandpis en pyn 
van t gravecl, als mede tegens bet bloedige piffen. 
De wortel werd gebruikt tegens den rooden Loop, baar 
decottum verfterkt den mage, verdryft de winden , corri- 
geert den flym, en breekt den fteen in de blaze. Aan den 
arm gebonden , dient ze tegens de koortfen , die op zekere 
tyd wederkomen, en met koude beginnen. Met Limoen ge- 
wreeven, dient zy tegens de fproeten en de gezwellen , 
onder de kinbakken voortkomende. Het wyfken fchryft by ` 
dezelfde kragten toe , en daar en boven, dat bet geheele 
kruid met oly gemengt, geneeft de etterige pis. = 
, 
