30 
CAPUT VIGESIMUM PRIMUM. 
Prunella Molucca bortenfis. Lire. 
vince formam, unde & tam ad unam quam ad 
alteram referri poteft plantam, atque in hifce 
infulis varie hujus herbe obcurrunt fpecies, quas in 
binas divido claffes , domefticas nempe & filveftres , 
de quibus in fubfequentibus latius. 
Prunella domeftica variam iterum habet format , 
uz tamen ad hafce binas referri poteft fpecies, lati- 
foliam nempe & anguftifoliam. da 
Primo. Latifolia Prunella domeftica ad terram incli- 
nat plurimis fuis flagellis, quorum minor pars erigi- 
H* herba mixtam gerit Prunelle & Vince Per- 
tur, funtque rotundi, & in amplos articulos diftincti, . 
quorum quidam ad femi pedis fpatium diftant. 
Hifce folia adítant bina fibi obpofita, quatuorque 
fimul obliquam formant crucem , longiufculis infiden- 
tia petiolis ; Urtice foliis quodammodo fimilia, fed 
longiora & craffiora, quinque pollices longa, binos 
lata, ad oras inregulariter ferrata , ipfeque ore parum 
contracte funt, acfi fpinulofe effent. 
~ Foliorum cofte oblique admodum decurrunt finuo- 
fæ adfuperiorem) partem , fuperne obfcure virentes, 
inferne ex purpuro rubentes, faporis penitus filveftris 
& ingrati. In fummo brevem craffamque habent fpi- 
cam ex foliolis fquamofis & obfcure virentibus com- 
pofitam, cum fufco intermedio colore , eftque ad 
oras pilofa & barbata quafi, ex qua flofculus longo 
tubo inftruétus eminet, illi Primule Veris fimilis, 
in quinque inregularia petala diftinétus , coloris albi , 
in ipfius. tubo quatuor locantur ftamina, binis majori- 
bus petalis adcreta. 
Poít florem capitulum remanet acutum, filamento 
feu barba ornatum , quod plerumque fine femine perit. 
He itaque graves fpice ac pinguia folia graciles ad 
terram deprimunt caules, ipforumque articuli in ter- 
ram fibrillas inmittunt, ubi eam tangunt, unde & 
magnum obcupat hzc planta locum , licet ipfius cau- 
les non fint ramofi, vel multis foliis onufti , ac fere 
nullos laterales gerant ramulos, : 
- Radix longa eft, tenuis, alba, raris conftans rami- 
ficationibus, & oblique per terram prorepit. 
` Secundo. Prunella domeftica anguftifolia, haud myl- 
tum diverfa eft a priore, excepto quod magis eriga- 
tur, ac denfiorem formet fruticulum , ipfiusque cau- 
les fummi quadragoni funt. 
Folia longiora funt & anguftiora, ad oras profunde 
& ample ferrata, non finuofa, fuperne curtis pilis 
obfita, atque hinc, fi traétentur , rugofa, in hortis 
een & fex, in filvis octo & novem pollices lon- 
ga, & unum lata, obliquis & finuofis coftis pertexta , 
ejusdem coloris, odoris, ac fapóris cum priore, fed 
paulo craffiora, fragilia, & fuccofa. 
Spicz ac flores funt ut in priore, hzc vero fpecies 
plures gerit fpicas longiores , magisque fquamofas , ru- 
gofiores gerens pilos ac barbas, uti quoque filveftris 
magis eft naturz. Totus hic fruticulus ità purpureum 
fuum tegit colorem, ut nil nifi obfcure virens confpi- 
ciatur color, fi quisipfi adftat, fique caules ad latera 
infle&antur, vel a vento commoveantur , mox pur- 
pureus adparet color. — . rea 
„Nomen. Latine Prunella Molucea bortenfis; Amboi- 
nice Ayloaba, h. e. Herba filorum ; Malaienfibus qui- 
busdam Ubat fwangi, h. e. herba magica & demo- 
num, vocabulo nimis generali; Ternatice Lire. 
Locus. Vulgaris eft ubique in Moluccis & Amboi- 
nenfibus infulis, tam in filvis quam in hortis, ubi in 
folitario locatur loco, quum folum fibi vindicat pro. 
prium, aliquando tamen transplantare eam oportet, 
ne moriatur. Anguftifolia quoque fpecies fponte in 
filvis crefcit, ubi ingentes reperiuntur lapides. 
. Ufus ejus vulgaris eft apud incolas. tanquam gene- 
rale antidotum contra incantamenta, que hec natio 
maxime timet, & de quibus inter fefe multa fabülan- 
tur, unde & hzc herba fuum obtinuit nomen, quam 
we enim pueri infolito flent modo, funtque fe- 
ricitantes vel inquieti, incantati cenfentur , unde 
&-mox has petunt herbas, ac radicem Codilii nigri, 
mas aque incoquunt, in qua tepefacta pueros 
Lector 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber X. Caput XXI. 
EEN EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK, 
De Molukfe Tuin-bruinelle. 
D it kruid beeft een gemengd fatzoen van Prunella en 
Senegroen , of Vinca Pervinca , daarom ’t zoo wel 
tot bet een als tot: bet ander kan gebragt werden , 
en men beeft er in deze Eilanden veele zoorten van, die 
ik tot twee boofdgeflagten brenge, tamme en wilde, waar 
van in't volgende. : 
De tamme Bruinelle is weder van verfcheide gedaante , 
dog men kan xe onder deze twee zoorten begrypen, breed- - 
bladige , en fmalbladige. : 2 
I. De breedbladige tamme Bruinelle, is mede buk- 
kende ter aarde met zyne meejte fteclen, waar van bet 
minfte deel overeind flaat, rond, in wyde leden verdeelt, 
waar van zommige wel een balve voet van malkander flaan. 
Aan dezelve ftaan de bladeren twee en twee tegens mal- 
kanderen , en met bun vieren in een fcbuins kruis, op 
langagtige fleelzn , de Netelbladeren eenigzints gelyk, dog 
langer en dikker, vyf duimen lang, twee breed, aun de 
kanten onordentelyk gezaagt, en de kanten zjn wat ge- 
fr. als of ze [lekelig waren. 
e ribben loopen zeer fcbuins met bogten na vooren toe, 
boven donker groen , beneden purper - rood, van finaak 
ants wild, en onlieffelyk. Aun "t opperfte dragen ze een 
orte dikke aaire, van basis donker-groene bladeren 
gemaakt, dadr beftorven bruin onder loopt, aan de kan- 
ten bairig, en met eenige baarden , daar tuffen komt een 
langbalfig bloempje , de Primula Veris gelyk, in vyf on- 
elyke blaadjes verdeelt , wit van couleur. In bare bol- 
j beid ziet men vier draadjes tegens de twee grootjie 
blaadjes aan gewaffen. 
Na de bloeme blyft een fpits knopje flaan , met een draat 
of baard boven op , °t welk meeft zonder zaad vergaat. 
Deze topzware aairem en vette bladeren dan, buigen: de 
ranke fteelen ter. aardenwaarts , en bare knien wortelen 
wederom in, daar ze dezelwe raken , weshalven het een groote 
plaats beflaat , boewel bet ydel van takken en bladeren is, . 
Jcbier zonder zydetakken. 
De wortel is lang, dun, wit, ydel van takken, en 
dwers in de garde kruipende. ` 
IL Smalbladige tamme Bruinelle, ver/cbilt niet veel 
van de voorgaande , bebalven dat bet meer overeind ftaat, 
en digter van firuik werd, ook zyn bovenfte fleelen wat 
vierkant zyn. 
De bladeren zyn langer en fmalder, aan de kanten grof 
en wyd gezaagt , niet gefronft, aan de bovenzyde met 
korte bairtjes bezet , en daar door ruig in ’t bandelen , in 
de tuinen vyf en fes, iu * bosagt en negen duimen lang , 
en cen breed , ook met fchuinfe en bogtige ribben , van de- 
zelve couleur , reuk, en fmaak met de voorgaande, dog wel 
200 diky bros, en fappig. 
De aairen en bloemen zyn als aant voorige, dog dit 
draagt. meer aairen , die ook langer en meer gejcbubt zjn, 
van bairen en baarden ruiger, gelyk bet ook wilder van 
aart is, De gebeele ftruik verbergt de purpere zyde zoo 
netjes, dat men niet dan een donker-groen ziet , als men 
daar voor ftaat, en /cbielyk ziet men niets dan purper, s 
als men de fteelen ter zyde buigt, of dat ze van den wind 
beweegt ‚werden. 
Naam. for Latyn Prunella Molucca hortenfis; in 
"t Amboins Ayloaha ; dat is Herba filorum ; in ’t Ma- 
leits by zommigen Ubat fwangi ,-dat is Toverkruid , met 
een al te gemenen naam ; op ‘lernaten Lire. = 
Plaats. Het is gemeen overal in de Moluccos , en de Am- 
boinfe Eilanden , zoo in "t wild als in de tuinen, daar men 
't aan een eenzamen boek plant , want bet wil een plaats ` 
op zig zelven: bebben ep ook zomtyds verplant zyn, op 
dat bet niet uitgaat. Het fmalbladige waft ook in’t wild, 
‚en in de boffen, daar groote [leenen onder lopen. 
Gebruik; Jn’t gemeen werd dit kruid by de Inlanders 
voor een generale tegenbaat tegens-tovery gebruikt , waar 
voor deze natie zeer bange is, en malkander veel beuze- 
lingen wys maakt, waar van dit kruid zyn naam draagt,’ 
want 200 dra de kinderen ongewoonlyk kryten, daar by 
koortfig , en onrujtig zyn, 200 boud men ze woor betovert, 
en dan loopen ze flraks tot deze kruiden, en tot de wortel 
van t zwarte Codibo, die zy te zamen in water kooken , 
en weder kout of laauw geworden zynde , de kinderen: 
daar in walken. 
. Den 
