VE 
TUR 
X. Boek. XXII. Hoofift. AMBOINSCH KRUIDBOEK. et 
Leétor animadvertere facile poteft, incolas hofce 
rudes per incantamenta multos intelligere naturales 
morbos, ac tali modo ubique in meis fcriptis hoc ac- 
cipiendum & intelligendum eft, quum de incanta- 
mentis vel Oebat fwangi mentionem facio. 
Licet diffiteri haud poffim, diabolum per fuos fa- 
mulos multum efficere poffe in homines credulos & a 
Deo relictos , tam Chriftianos quam gentiles; ita ut 
qui incantamenta neget , genios negat, quique hos 
diffimulat , fimilis eft Saduceis , viamque aperit Atheis- 
- mi. Nostamen Chriftiani fcimus equidem , diabolum 
non per fuccos & herbas , fed per fupplices preces ac 
certam in Deo fidem propellendum efle. Hujus porro 
fuccus itidem propinatur & oculis inftillatur, ac con- 
tufa ejus folia pulfui inponuntur, ad ae ardo- 
rem minuendum, quod maxime in iis prodeft. A mu- 
lierculis quoque bibitur ad menftrua provocanda, hu- 
jus tamen rei nullum vidi effeftum, eftque ingratus, 
fi potetur, ob gravem ejus odorem ac faporem. 
Nomen Ayloaba obtinuit, quum folia ejus adhi- 
beantur in quibusvis rubris pigmentis, que albis mi- 
fcentur filis, ut colorem contrahant intenfum & fir- 
mum, immo ipfi adduntur Caflombe. 
Ex Ternata tres alie Lire fpecies transmiffe funt, 
uti primo Lire petola, que folia gerebat fubrotunda, 
fubtus pun&ata, fere inftar veftimenti Petola. Se- 
cundo. Lire papoua, quz folia gerebat an & cir- 
cinnata. Tertio. Lire kitsjil , que foliola habebat 
anguftiffima, ac craffo modo dentata , heque tres fpe- 
cies in hortis plantantur magis ad ornamentum , quam 
ad ufüm.medicum. 
Tabula Decima Tertia 
Ad Figuram primam Prunellam exhibet Moluccam hortenfem 
latifoliam. : 
A. & B. Folia exhibent anguftifolie fpeciei. 
Figura fecunda Prunellam denotat Moluccam filveftrem albam. 
Figura tertia Prunellam fittit Moluccam filve[lrem rubram. 
Den Leezer kan «vel merken, dat deze fimpele Inlanders 
onder tovery veele natuurlyke ziektens verfbaan , en zoo 
moet men * ook overal in myne fchriften nemen, als ik 
van Tovery en Ocbat /wangi bandele. 
Hoewel ik niet ontkennen wil, dat den duivel door zyhe 
dienaars veel sermag op ligtgelovige , en van God verla- 
tene menfchen, zoo wel im als buiten bet Chriftendom; 
zoo dat wie tovery ontkent, die ontkent de geeflem , en 
die de geeften ontkent, is zoo goed als een Saduceér, en 
baant den weg tot Atbeiftery. Nogtans zoo weeten wy 
Chrifienen ook, dat den duivel geenzints door fappen en 
kruiden, maar door een vierig gebed, en vaft vertrouwen 
tot God moet verdreeven werden Anders werd dit fap 
gedronken , ook inde oogen gedruipt , en de gekneusde bla» 
deren op de pols gebonden, om den brant in de koortfe te 
verminderen, daar *t zeer goed doet. De vrouwen drin- 
ken bem ook om de maandftonden te verwekken, dog daar 
van beb ik geen fucces gezien, en by is wat vies om in te 
nemen , wegens zyne fterken reuk en fmaak. 
De naam Ayloaha beeft bet gekreegen , om dat de bla- 
deren gebruikt werden by alle roode verwen, die ze by t 
witte gaarn doen , om’t zelve een booge couleur en valli: 
beid te geven, zelfs by de Caffomba. 
Uit Ternaten zyn nog drie andere zoorten van Lire 
toegezonden ; als 1. Lire petola, bet badde rondagtige 
bladeren van onderen ge/pikkelt , fchier als "t kleedje Pe 
tola. 2. Lire papoua , bad /malle gekrulde bladerem. 
3. Lire kitsjil, bad zeer fmalle en grof gezaagde blaad- 
jes, werden alle drie in de boven geplant , meer tot cie- 
raad , dan tot medicinaal gebruik, , 
De Dertiende Plaat 
hoc ug de eerfle Figuur de tamme breedlladige Mölukfe 
ruinelle. 
A. en B. wyzen aan de bladeren van de /malbladige zoorte. 
De tweede Figuur wyft aan de lio nd Molukje Bruinelle. 
De derde Figuur vi de wilde roode Molukfe Bruinelle. 
CAPUT VIGESIMUM SECUNDUM. 
Prunella molucca filvefiris. 
Terz Prunellz filveftres fpecies minores funt quo- 
V ad formam & folia , ac dividuntur in albam , 
rubram, & rotunda. is 
Primo. Prunella filveftris alba feu femina caules ge- 
rit rotundos, firmos, parumque rugofos, per térram 
magna ex parte prorepentes , quique ad articulos fi- 
brillas terre inplantant , atque ad fpithame fpatium 
fefe iterum adtollunt, haud multos laterales emitten- 
tes ramos. = 
Folia in amplis locantut interftitiis, bina fibi obpo- 
fita, ac quatuor fimul obliquam formant crucem, il- 
lis Betonicz quodammodo fimilia , fed latiora, mi- 
norem circiter digitum longa, ac binos lata, adoras 
crafle & ample dentata, fed non profunde, in obtu- 
fum apicem excurrentia , rugofa , &. acutis pilis ob- 
fita, craffa, fragilia, fique frangantur , crepitantia , 
fuperius pallide virentia „ inferius albicantia, & quo- 
dammodo fplendentia inftar ferici denfioris, quaedam 
aliquid fufci ad oras gerunt , faporis & odoris ingrati 
& filveftris , fine acrimonia vel ardore. Caulium ver- 
tices curtam craffamque gerunt fpicam , ex rugofis & 
pallide virentibus fquamis & foliolis compofitam , in- 
ter que pauci quidam craffiqueeminent pili, qui poft 
florum lapfüm in calicibus fuperfunt. mm 
Flos ex longo conftat tubo , albus eft, fuperius in 
quinque rotunda labia feu petala diftinétus, in quo- 
fonda filamentum locatur. Poft illum in calice 
reperitur capitulum acutum, in quo latet fufcum gra- 
nulum. Radix fimplex eft, alba, longa, transverfa- 
liter repens , ac paucas gerens fibrillas. : 
Alba hec aliam porro habet varietatem magis ere- 
&am, fesquipedem alta, cujus folia inferius perfecte 
alba funt-inftar ferici. Flofculi ejus eandem formam 
habent , fed tubusalbus eft ac petala flava, poft quos 
granulum plerumque reperitur , quum prior fterilis 
lurimum fit. 
c Secundo. 
TWEE EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. 
De Molukfe wilde Bruinelle. 
E regte wilde zoorten van Bruinelle zyn kleinder van 
D gewas en bladeren, en men verdeelt ze in witte, 
roode , en ronde. i d 
I. Witte wilde Bruinelle of °t Wyfken, beeft ron- 
de, fiyve, en wat ruige Deelen, die meeft op de aarde 
kruipen, by de knien weder inwortelen, en dan omtrent 
een [pan boog baar verbeffen, zonder veele zydetakken. ` 
De bladeren ftaan in wyde leden, twee en twee tegens 
malkander, en maken met hun vieren een fcbeef Kruis, 
die van Betonica eenigzints gelyk, dog breeder, omtrent 
een kleine vinger lang, en twee vingeren breed, aan de 
kanten grof en wyd getant , dog niet diep, en met een 
flompe jpitfe, ruig, en met feberpe bairtjes bezet , dik, 
bros, enin’t breeken krakende, boven bleek , doods-groen, 
beneden witagtig , en eenigzints glimmende als Sattyn; 
zommige hebben ook wat bruins aan de kanten, onaange- 
naam en wild van reuk en fmaak , zonder feberpigbeid of 
bitte. De toppen der fteelen dragen cen korte, dog dikke 
aaire , van ruige en bleek-groene fchubben en blaadjes ge- 
maakt, daar tuffen weinige zwarte aairen uitkyken, de- 
welke na `t afvallen der bloemen in den kelk zyn ftaan 
gebleeven. 
De bloem is langbalfig , wit, boven in vyf ronde lip- 
pen of blaadjes verdeelt , daar een draadje in flaat, Na 
dezelve vindt men in baar kelkje een Spits knopje , daar 
een bruinagtig zaadkorreltje in Jcbuilt. De wortel is enkel, 
wit, lang, dwers kruipende , en met weinige vazelingen. 
De witte beeft nog een veranderinge , die meer over- 
eind fluat, anderbalve voeren boog, em wiens bladeren: 
van onderen regt wit zyn als Sattyn. De bloempjes zyn 
van het zelve fatzoen, maar aan de bals wit, en boven 
eel, na dewelke men ordinaris cen zaadkorreltje vindt, 
daar bet voorgaande meeft onorugibaar is, 
IL 
