ga HERBARII AMBOINENSIS 
Secundo Prunella filveftris rubra, feu mas modo cre- 
fcendi priori fimilis eft, internodia vero magis diftant, 
ita ut folia gerat quum maxime vaga & rara; Caules 
ejus quoque rotundi funt, ac fuperius parum quadra- 
oni, obícure virentes cum fufco intermedio colore, 
i, ac vix culmum craffi. 
Folia ejusdem funt forme , fed majora, vix dentata, 
& ad oras finuofa, fuperiuspilofa, rugofa, & obfcure 
virentia , inferius purpurea , fed non tam viridia, quam 
domeftice fpeciei , albo intermixto colore , {pice 
rariores gerunt {quamas, ceterum easdem barbas feu 
ilos , & albos flores, in bina petala diftinétos , quorum 
h remum retroflexum, ac bifidum eft. 
ertio. Prunella filveftris rotunda , non differt a pri- 
ore, excepto quod magis per terram prorepat. Ejus 
folia breviora & rotundiora funt, craffe & raro den- 
tata, quzdam inferius alba, quedam ex albo &pur- 
pureo colore mixta , unde & alii binas ejus compo- 
nunt fpecies. Spica ex raris conftat fquamis. Flos 
albus eft, & ejusdem forme. 
Plures ejus tingi poffent fpecies , que in fcopulis & 
ad litus crefcunt , fed funt tantum prioris Varietates , 
unde & inutile eas defcribere , omnes autem florent 
ultimis pluviofis menfibus Julio & Augufto, aliis vero 
temporibus raro florent , omnesque facile ex peculiari 
fuo filveftri odore dignofci poffunt , & quot etiam funt 
ipfarum varietates, fi intra manus conterantur, ipfa- 
rum fuccus ex fufco viridis eft. Nullum obfervant 
anni tempus, vel eandem formam, uti & Bugula & 
Prunella in noftra patria, in quavis fere regione pe- 
culiarem habent formam, inter binas vero iftas plan- 
tas hz herbe medie funt tam forma, quam viribus. 
In binis prioribus fpeciebus folia prebent Charadte- 
rem foliorum Solani , fed maxime in rubra fpecie , una 
enim foliorum pars plerumque brevior eft altera. 
Nomen, Latine Prunella Molucca filveftris. Malaien- 
feignotumeft, excepto generali nomine U bat /wangi, 
acfi Latine diceretur Averrunca, quia averruncatfpe- 
Gra, & Sagarum maleficia. Amboinice Aylo aba ntan 
cognomine albe & rubre , alba autem peculiariter 
vocatur Taunui , h. e. averrunca fpeétrorum , Unui 
enim nominant Amboinerifes , quod Malaienfes Su- 
mangat vocant, h.e. genii homines fervantes, & extra 
ipforum. me habitantes, feu uti nos Chriftiani, 
. quisque füum Angelum, vocamus. Im Hitota nomi- 
natur Aylaun nya, atque inde Latine Opbyocolla dici 
poffet, h. e. ferpentum vifcum feu herba , ob fequen- 
tem rationem. Confiteri enim oportet a Bugula & 
Prunella parum differre, unde & peculiare ipfi com- 
petit nomen. Ternatice Lire lire, ac quibusdam Go- 
rumi dodo, h. e. valens contra Lemures & fagas. Ja- 
vanice Daun ila ila, & daun Sjurare. In Luhoa 4ylaun 
- mamulin, feu Mebu mamuiin. Balayice Dindingbay, 
h. e. defende folem. TS 
Locus. Semper in umbrofis crefcunt locis füb in- 
entibus arboribus, in vallibus , & ad montium pedes. 
ubra autem fpecies quam elegantiffime crefcit in 
Sagus filva. Rotunda plerumque in filvis circa litus 
fcopulofum. Alba fub arboribus humilibus in collibus. 
In hortis quoque & circa hominum zdes plantantur, 
ubi magis luxuriofe , altiores, & amplioribus foliis 
excrefcunt. 
. Ufus & Vires. Omnes he herbe frequenter in ufu 
medico adhibentur, fed potiflimum ad morbos fuper- 
ftitiofos, cum quibus naturales confundunt & tegunt, 
primo enim efficaces cenfentur contra quavis incan- 
tamenta , Ve mos malignis hominibus alicui adla- 
tas, quos Malaice Swangi feu Pelifit , & faétum ip- 
füm Belifittan vocatur. á dide Eu 
Si quis terrefa&tus fit a fpe&tris vifibilibus & invifi- 
bilibus , tum ambas hafce fumunt herbas , albam nem- 
pe & rubram , quas inter mañus conterunt „ ipfarum- 
que potus propinatur, quo infectum obliniunt homi- 
nem per totum corpus, vel talem in aqua lavant , ‘in 
qua hz herbe inco&z fuere , ceteroquin quibusvis 
conducunt hominibus febricitantibus, tam fi ipfarum 
fuccum potant, quam fi in ipfarum aqua lavantur , 
in qua hz herbe leviter cote fuere. Si rubre fpeciei 
folia inter manus conterantur, & fuccus expreffus 
oculis inftillatur , quum fol occidat , expreffamque 
herbam ad folem abjiciunt, quafi indicare vellent 
folem fecum vehere morbum. Hec itaque ratio eft 
nominis Averrunce , feu Ubat favangi. 
Secun- 
Liber X. Caput XXIL 
II. Roode wilde Bruinelle of °t Manneken, is aan 
«wasdom de voorige meeft gelyk , de leden flaan wyder van 
malkanderen, 200 dat het zeer ydel van bladeren is. De 
fleelen zyn ook rond , maar boven wat vierkant, donker- 
groen met bruin gemengt, en ftyf, fcbaars cen ftroobalm dik. 
De bladeren zyn van bet zelve fatzoen, en grooter, 
donker getant, met bogtjes aan de kanten, boven bairig , 
ruig, en donker-groen , beneden purperagtig , dog 200 le- 
wend niet als de tamme, maar met wit vermengt. De 
aairen bebben weiniger [cbubben , anders dezelfde baarden 
of bairen , en witte bloemen , in twee blaadjes verdeelt, 
waar van bet bovenfte agterwaarts fiaat, en gekloven is. 
II. Ronde wilde Bruinelle ; wer/chilt niets van de 
voorgaande , bebalven dat bet meer langs de aarde kruipt. 
De bladeren zyn korter „en ronder , grof en donker getant, 
zommige beneden wit, zommige met wit en purper ge- 
mengt , wesbalven andere twee zoorten daar: van ma- 
ken. De aaire is van weinige fcbubben gemaakt. De bloe- 
me wit, van bet zelve fatzoen. 
Men zou "er al nog meer zoorten konnen uit vinden , 
die op klippen en aan firand waffen , dog bet zyn maar 
veranderingen van de voorgaande , dierbalven onnodig te 
befchryven. Alle bloejen in de laatfle regenmaanden Fu- 
lius en Augufbus ; op andere tyden ziet men zelden bloe- 
men daar aan, ook kan men alle aan baar byzondere wilde 
reuk kennen, boe veele veranderingen zy ook bebben, als 
men ze tu[Jen de banden vryft , en baar fap is bruin, met 
groen gemengt. Zy bouden geen vaft Jaizoen, of eenderlei 
fatzoen, gelyk mede de Bugula of Senegroen, ende Brui- 
nelle in "t Vaderland , fcbier in ieder land/chap een by- 
zondere gedaante bebben , tuffen welke beide deze kruiden 
«awyffelen, zoo wel in gedaante als in kragten. 
n de twee eerfte zoorten ziet men aan de bladeren ook 
eenigzints den Charatterem Solanorum , dog meeft in de 
roode zoorte, want gemeenlyk ziet men de eene belft aan 
de bladeren korter dan de andere. 
Naam. In’t Latyn Prunella Molucca filveftris ; in 
’t.Maleits is ze onbekent , bebalven den generalen naam 
Ubat fwangi, als of men in °t Latyn Averrunca zeide , 
Quia averruncat fpectra & fagarum maleficia; op Am- 
boina Ayloaha-utan, met den bynaam van wit en rood, 
De witte werd in "t byzonder ‘Taunui genoemt , dat is 
Averrunca fpectrorum ; want Unui noemen de Amboi- 
neefen °t geene de Maleyers Sumangat bieten , dat is, 
geeften, die den men/cb bewaren buiten °t ligbaam wo- 
nende, of die wy Chriftenen een ieder zynen Engel noemen. 
Op Hitoe noemen zy ’t Aylaun nya, en daar van mogt 
. men ’t in ’t-Latyn Ophyocolla noemen; dat is Slangen- 
lym-kruid, om de volgende reden: Want ik moet beken- 
nen, dat ze van Bugula of Prunella wat verfchillen, en 
daarom wel een eigen naam meriteeren. Op Ternaten 
Lire lire, en by zommige Gorumi dodo , dat is, Valens 
contra lemures & fagas; op ’t Javaans Daun ila ila, 
en Daun sjurare; op Luboe Aylaun mamulin , of Mehu 
mamulin; op’t Baleits ee „dat is befcberm de zon.) 
Plaats. Zy waffen altyd in fchaduwagtige plaát/en , on- 
der groote boomen , in valleyen, enaan ’t bangen der ber- 
gen. De roode zoorte op "t fchoonfte in 't drooge Sagoebofcb. 
De ronde meeft in boffen omtrent bet firand, daar *t wat: 
klippig is. De witte onder laag geboomte , op beuvelen. 
- Ly werden. ook in tuinen en omtrent de woningen der 
menjcben geplant , daar ze weeldriger , hooger, en met 
breeder bladeren opfchieten. à; 
Gebruik en Kragten. Alle deze kruiden werden veel in 
de Medicynen gebruikt , dog meeft tot fuperftitieufe ziek- 
tens „daar ze de natuurlyke mede bedekken „en vermengen; 
want voor eerft werden ze kragtig gebouden tegen aller- 
lei betoveringen, of fchade van kwade menfchen iemand 
vn poa die men in ’t Maleits Swangi, of Peliffit, 
en de daat zelfs Peliffittan noemt. 
Als iemand ontftelt is, door ontmoetinge van zienlyke 
en onzientyke fpooken , alsdan nemen ze beide deze krui- 
den witte en roode „ vryven ze tu[Jen de banden, drinken 
den fap daar uit, en befiryren den geinfecteerden menfch 
daar made over "t gebele lyf , of waffen ze in water, daar 
deze kruiden in gekookt zyn, anders zyn ze dienftig alle 
koortfige mencben, zoo wel den fap ingedronken , als in 
"t water gebaad, daar in deze kruiden Mappelyk opgekookt 
zyn. Den jap van de roode bladeren tuffen de oed 
&evreeven , en uitgedrukt, druipen ze ook in de oogen, als 
de zonne aan °t dalen is, en goojen bet uitgedrukte kruid 
de zonne na, willende zeggen , dat de zonne de ziekte met 
baar zal wegvoeren. Dit is dan de rede van den naam 
Averrunca of Ubat fwangi. 
De 
