X. Boek. XXVII. Hoofdf. 
Nomen Lea, feu folis herba apud Beeronenfes ob- 
tinuit, quia ejus folia contrita corpori inliniuntur in 
febrium horripulatione , ut corpus modice calefiat, uti 
a modica & grata folis face. 
uidam Aethiopium flamen hanc vocabat Oebat 
‘moerit, h. e. Pbarmacum fcbolarium, quum ejus radi- 
ces mafticandz exhiberentur pueris duri oris ac hebe- 
tibus, ut literas Alphabethi Aethiopum melius pro- 
nunciarent. Si modo hic non errorem commiferit , 
atque hanc herbam confuderit cum Abedaria. Con- 
tra quandam novi Bandenfem preceptricem, quz in 
fcholis pueros exercebat in arte legendi, que arca- 
nam callebat artem pueros agiles ac dociles red- 
dendi, quam usque ad mortem nemini revelare vo- 
luit. Illam tamen detegi per filiolam, que ejus fcho- 
lam frequentabat , & fola jubebatur exire mane ad 
rudetum quoddam prope domum ejus fitum , ubi hzc 
herba copiofe crefcebat ad eam extrahendam & do- 
mum ducendam, cujus radiculas pen exhibebat 
mafticandas cum Siri pinang. Celebris erat, pueros 
in ipfius fchola effe dociles & agiles, uti etiam pre 
aliis indigenis mulieribus notitia legendi , fcribendi, 
& cantandi excellebat. 
Dixi aliam porro effe herbam, qua Aethiopum fla- 
mines utuntur ad linguas agiles reddendas, atque in- 
fra defcribetur füb nomine Abcdariz. Folia porro 
cum Curcuma contrita & calefacta recehtia curant 
vulnera, fuccus propinatus,.ac tota herba cum Siri 
pinanga mafticata , ejecto primo calcolo fucco, cæ- 
tera deglutita fucci pars Dyfuriam curat, qui mor- 
bus hic Endemius eít, illis fuperveniens , qui non 
adfueti- menfibus pluviofis in. pavimentis frigidis nu- 
dis incedunt pedibus, quidam ipfi addunt radices 
Toeboe toeboe, ac totam Pancage plantulam, vel 
binas ultimas plantas folas , quas mafticant cum Siri 
pinanga. Cinis combuftorum foliorum uftis inponi- 
tur partibus , ut ardor extrahatur. Folia ip(a contrita 
umbilicis recens natorum infantum inponuntur, ut 
pars, quousque oportet , decidat. 
Ex Java femen quoddam defertur, Cherefolii fe- 
mini fimile, feu conveniens maxime cum acuminatis 
defcripte plante feminibus, Andjong atap, feu Utap 
dictum , quod unum idemque haberetur, fed herbe 
funt diverfz, Javanenfe enim Andjong atap rugofis 
iftis capitibus deftituitur, ac faporis eft amari & aro- 
matici, atque potionibus Djoedjamboe admifcetur. 
CAPUT VIGESIMUM OCTAVUM. 
Herba admirationis. Daun heran. 
ta & quinta, a Carolo Clufio libr. 4. rarior. pl. 
cap. 25. defcripta, gravis faltem ejus odor reli- 
queque forma fatis declarant ex familia Marrubii effe, 
edis vel ulnz circiter altitudinem adtingit, fimplici 
adfurgens ftipite , fed bini tresve fupra radicem fxpe 
excre{cunt caules tenues , & quadragoni. Folia articu- 
lis adftant , bina fibi obpofita, quatuorque fimul crucem 
formant, oblonga, angufta , mollia, & lanuginofa ad 
tactum, ex nigro virentia, ad oras tribus quatuorve 
parvis angulis feu dentibus notata, ac paucis valde 
obliquis coftis pertexta, binos tresve pollices longa, 
femi digitum lata, inferius fenfim anguftata usque ad 
ipfum caulem. 
Supra quodvis foliorum par verticillus circa cau- 
lem excrefcit ex viridibus compofitus cellulis feu ca- 
liculis, fuperius in varios apices diftinétis, ex quibus 
eminent albi flofculi , longo tubo donati , fuperius 
pice gerentes inftar florum Galeopfidis. Supremum 
ujus caffidis petalum lanuginofum eft inftar Serici 
craflioris , inferius linguæ forme eft dependens , atque 
in centro quatuor alba locantur ftamina fufcas anthe- 
ras gerentia. 
H* herba maxime convenit cum Sideritide quar- 
Dein iisdem in caliculis ample hiantibus & in varios | 
apices diftinétis, quorum unus longiffimus eft , qua- 
tuor oblonga femina excrefcunt , Laétuce femini fimi- 
lia, fed craffiora & nigricantia, ac facile decens 
au. 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
39 
Den naam Lea, of Zonnekruid heeft bet by de Boerone= 
Jen gekreegen, om dat zyne bladeren gewreeven, en op t lyf 
gefmeert werden in de trillingen van de koude koortfen > 
om "t lyf matig te verwarmen , gelyk van een aangename 
zonnefchyn. 
Zekeren Moorfcbe Paap noemde het Oebat moerit ; 
dat is Pharmacum fcholarium , om dat men zyne wor- 
telen te eeten geeft aan de jongens, die wat bartmondi, 
en dom zyn om de letteren des Moor/cben Alphabets u 
te fpreeken. Zoo by maar geen abuis gebad, en dit kruid 
niet geconfundeert beeft met de Abcdaria, daar en tegen 
beb ik een zekere Bandafe Meeftereffe gekent, die febool 
biela van kinderen om die te leeren leefen, dewelke een 
Jecrete konft bad, bare fchoolkinderen gaauw van begrip 
te maken, die ze tot baar dood toe niemand wilde openba- 
ren. Ik ben egter daar agter gekomen door myn dogtertje, 
die juift by baar ter fcboole ging en alleen onder andere 
Jeboolkinderen gebrutkt was , dikwils "s morgens uit te 
gaan na zekeren puinhoop , digt by baar wontnge gelegen; 
daar dit ktuid overvloedig «viejcb, om °t zelve uit te trek 
ken , en by baar te brengen , waar van zy dan de worteltjes 
de kinderen te kaauwen gaf met Siri pinang. Zy was ver- 
maart, dat er gaauwe leerlingen van bare fchoole kwas 
* men , gelyk ze boven andere Inlantfe vrouwen in kenniffe 
van leefen , fcbryven , en zingen uitmuntte. 
Ik zegge, daar is nog een ander kruid,’t welkde Moor- 
Je Papen gebruiken om fubtiele tongen te maken, en bier 
na befchreeven werd onder den naam van Abcdaria. De 
bladeren met wat Curcuma gevreeven , en warm gemaakt , 
eneezen ver/cbe wonden: den fap gedronken, en't gebeele 
id met Siri pinang gekaauwt, bet eerfte kalkfap uitgee 
Jpogen, en de reft ingezwolgen, geneef? de brandpis Dis 
Juriam , een gemeen landgebrek , dat die geenen overkomt , 
die buiten baar gewoonte in de regenmaanden op koude 
vloeren blootsvoets loopen + zommige doen daar by de wor- 
telen van Toeboe toeboe en bet gebeele kruidje Pancaga, 
of deze twee laatfte kruiden alleen, en kaauwen ze met 
Siri pinang. De Sa de gebrande bladeren werd op 
verbrande ‘leden gebonden om den brand uit te trekken: 
De georeeve bladeren bint men op de navels van de nieu- 
we geboorene kinderen , om die te doen afvallen; zoo verre 
bet beboort. 
Van Fava werd zeker zaad gebragt als kervelzaat, of ` 
de flekelige zaden van dit kruid zeer gelyk , Andjong atap 
of Utap genaamt , die men voor eenderlei zoude aanzien 
dog 't zyn verfchillende kruiden ; want bet Favaanfe 
Andjong atap is zonder de ruige fpitfe, en daar by bitə 
ter, en era io Ben fmaak, en werd onder de dranken 
Djoedjamboe gebruikt. 
AGT EN TWINTIGSTE HOOFDSTUK. 
Het Verwonderings-kruid. 
quarta en qüinta , by Carolus Clufius befchrees 
D: kruid heeft groote overeenkomft met de Sidetitis 
ven lib. 4. rar. plant. cap. 25. Immers zynen 
. zwaren reuk en andere gedaante geven te kennen, dat bet 
uit de maag fcbap van dé Malroove is. Het waft omtrent 
een voet of een elle boog , met een enkele (lam, dog twee: 
of drie ftaan boven de wortel by malkanderen, dun, en” 
vierkantig. De bladeren Baan in leden , twee en twee 
tegens malkander , en met hun vieren in een kruis, lang- 
werpig , {mal ,zagt, en wolagtig in't aantaften y zwart- 
groen, aan de kanten met drie en vier kleine boeken of 
tanden, en weinige zeer fcbuinfe ribben , twee en drie dui- 
men lang , een balve vinger breed y na agteren allenkskens 
toefmallende, tot tegens de boofdfteel. 
Boven ieder paar bladeren flaat een krans of wervel, 
rontom den boofdfteel wan groene buiskens of kelkjes, bo- 
ven in verfcbeide fpitfen verdeelt, waar uit kyken witte 
langbalfige bloemkens , vooren als een belmke geformeert , 
of gelyk de bloeme van Galeopfis. Het boven]le blaadje 
van dit beimken is twolagtig als fulp , bet onderfte bangt 
als een tongsken af, en in de midden ftaan vier witte 
draden met bruine noppen, 
Daar na groejen in de zelffte kelkjes, die awyd gapen; 
en in veele fpitfen verdeelt zyn, waar van eene de lang fle 
is, vier langagtige zaden, als dat van latuwe, dog dike 
ker, en zavartogtig y "t welk ligt uitvalt. D 
¢ 
