49 
Caulium vertices non terminantur in fpicam , uti 
Europza Sideritis, fed cito quafi abrupti definunt , ac 
fuperiori verticillo quedam tantum infident folia. 
Totius plantz;odor ingratus eft, ad Marrubium al- 
bum adcedens , uti & fapor penetrantem habet ama- 
ritiem in feniore: planta-inferior ftipes lignofus eft, 
ac quivis articulus verticillo deftitutus lateralem emit- 
tit ramülum, ita ut tres quatuorve fzpe fupra fefe in- 
vicem feu per {trata excrefcant ,. vix culmum crafli, 
inferius firmi , fed cito flaccidi- Radix longa eft ac 
fimplex, raras emittens ramificationes. 
Nomen. Latine Herba admirationis , juxta Malaienfe 
Daun beran, h. e. miraculi herba, ob quam vero ra- 
tionem me latet, nifi quod forte admirati fuerint tot 
copiofos floriferos verticillos , regulariter fibi inpofi- 
tos;, Baleyice Bati- bati; Ternatice Goffo bayran. 
Locus. Circa hominum edes crefcit in areis, plateis, 
fepibus , ac porro in locis arenofis & fterilibus. In 
Leytimora prope Caftellum Victoriam copiofe cre- 
fcit- fed in Hitea , ubi folum eft durum & argillo- 
fum , vix'vel non obcurrit. 
Ujus. Hec herba acrem ac penetrantem habet ama- 
rum faporem, ac fuccum ,. qui cum aqua temperatus. 
pauca copia oculis inftillatur in febris horrore, unde 
inminuitur.. Penetranti enim virtute in initio parum 
vellicat ,. fed dein ad caput penetrat, ita ut ejus ama- 
rities in ore etiam percipiatur, atque hac alteratione 
febris. inminuitur. . Indigeni propugnatores eum quo- 
que oculis inftillant, ut audaces & intrepidi fint. Ejus 
nomen mulierculis anfam dedit, ut ea utantur in ar- 
cana fua Grammatica, atque alii eam mittant , quum 
indicare velint, fefe mirari fe de eo: 
uidam Europeus Chirurgus declaravit mihi, fe 
hujús-herbe fuccum efficacem comperiffe in capitis 
ueris , quo cunéta inpediebantur fymptomata , 
‚ac cito curabantur. Licet tam irgrati fit odoris, Ba- 
leyenfes tamen ea utuntur & admifcent oleribus: fuc- 
cus viridium foliorum per nafum adtraétus multam ad- 
trahit pituitam & falivam per nafum.& os. Comperi 
autem folum adhibitum nimis acrem effe, ac proinde 
aqua effe mifcendum. & temperandum , quod obfti- 
nati negligunt ac vilipendent incolz. 
Apud Jobannem Baubinum lib. 30. cap. 38. defcribi- 
tur Sideritis vulgaris hirfuta , odore gravi, flore galeato 
& verticillato , vulneraria & fanans enterocelas , que 
convenire videtur cum noftro Daun beran. 
In Hort. Malab. part. 9. Fig.41. deferiptahec berba 
admirationis fub nomine Kondam pallu obcurrit, fed 
ibi nec odor , nec ufus conmemoratur. libr. cit. Fig. 
78. defcribitur Job momine Polat/yra; Tertia & opti- 
ma figura ejus eft, que reperitur part. 10. Fig. 91. 
fab nomine Tumba ,.que a Commelino habetur pro 
Nepeta fideritidis folio, ubi. & multe ipfi preftantes 
tribuuntur virtutes, unde & hz tres herbz adcuratius 
indagandz funt. Cum Europzorum Sideritide hac in 
re quoque: convenit, quod ejus flofculi extracti in it- 
feriore parte melleum gerant fuccum, unde & in Eu- 
ropa copiofi ipfi infident apes, qui illum exfugunt: - 
20000 Tabula Decima Sexta 
Ad Figuram primam Herbam exhibet admirationis, 
Figura fecunda Majanam denotat fatidam,. 
OBSERYATIO.. 
* Admirationis herba cum Tumba H. Malnb. part. 10. Tab. or. 
convenit, & Nepeta Indica > Sideritidis folio, floribus fpi- 
: catis a Commel. in notis vocatur, & Cardiaca minor annua 
Americana flore argenteo in Plain, Almag pag. 81. feu 
Leonurus Americana alba folio Sideritidis longi 
. Plyi. fab. 80. fg. 7. CR is longiore Plukn. 
: © CAPUT 
HERBARIIAMBOINENSIS 
Liber X. Caput XXVIII. 
De toppen der fteelen eindigen in geene aairen, gelyk 
de Europife Sideritides bebben: maar breeken kort af, en 
boven bet uiterfle kransken ftaan nog eenige bladeren. - - 
De reuk van de gebeele plante ts onlieffelyk , na de 
zwarte Malroove trekkende , als ook de finaak , met een 
doordringende bitterbeid: aan de oude flruik werd de on- 
derfle flam boutagtig , maar ieder lid , daar geen kransken 
Haat, geeft een zydetak, tot drie of vier boven malkan. 
der , geen [troobalm dik, beneden ftyf „en Jebielyk flap. 
De wortel is lang, en enkel, met weinig takken. 
Naam. Jn’t Latyn Herba admirationis; nat Ma- 
leits Daun heran , dat is Wonderkruid , om wat reden 
weet ik niet, als dat ze miffcbven verwondert zyn over 
zynqueele bloemdragende kran[Jen , die ge/chikt boven mal- 
- kander fiaan; in °t Baleits Bati bati; op Ternaten Goffo 
hayran. 
Plaats. Het waft omtrent de woningen der menfchen, 
in de Negoryen op ftraten langs de paggers ,daar’t zandig 
is, en voorts op dorre plaatzen; op Leytimor aan "t. Kas- 
teel Vittoria beeft men *t-overvloedig , maar op Hitoe, 
daar ^t barde kleigrond is, weinig of niet. 
Gebruik. Dit kruid beeft. een feberpe: bittere en door- 
dringende fap, dewelke men met water mengt , en daar 
van een weinig in de oogen druipt, als de koude van de 
koort/e aan komt , die daar door vermindert: Want met zyn 
doordringende kragt byt bet in "t eerfte wel wat, maar 
dringt diep in ’t boofd , zoo dat men ook zyne bitterbeid 
in den mond gewaar wert, en door deze alteratie vermin- 
dert devkoortje. De Inlandfe: Voorvegters druipen bem 
ook, in de oppen, om daar door flout te werden... Zyn 
naam beeft de vrouwkens oorzaak gegeven dat zy 't zelve 
in bare fecrete Letterkonfl gebruiken, en aanderiand zen- 
den, als zy zeggen willen, dat ze over bem ueravondert zyn: 
Zekere: Europife Chirutgyn verkiaarde - dat by den. 
Jap van dit kruid kragtig badde bevonden-in boofdwunden, 
waar in: bet alle toewallen belette, en daar na genas. 
Niet tegenftaande zynen wiefen reuk -gebruikten "t egter 
de Balyers onder kook Sajor, de fap van de groene bia- 
deren door de neufe opgetrokken „trekt veel flym en quyl 
door de neufe en mond uit.» Dog ikbeb bevonden ;-dat al- 
leen gebruikt te Bert zy, en dierbalven met water moet 
getempert- werden; tivelk de bardkoppige Inlanders niet 
en agten. i 
By Joannes Bauhinus libr. 30. cap. 38. wert een ge- 
meene ruige Sideritis:be/chreeven, met een zware retik , 
een gebelmde en gekransde ‘bloem ,mynde een wondkruid , 
en genezende de darmbreuken ; welke fchynt overeen te 
komen met onze Daun heran. . f 
In hort. Malab. part. 9. fig. 31. wert bet bovenftaan- 
de Herba admirationis be/chreeven, onder de naam ven 
Kondam pallu, dog in den Horto is nog reuk nog ge- 
bruik befchreeven. Lib. cit. fig. 78. wert bet befchreeven 
onder den naam van Polatfyra. De derde en befte gely- 
kenis beeft bet met Tumba, part. 10. fig. 91. befcoree- 
ven: en by Commelinus gebouden voor een Nepeta fide- 
deritidis folio, alwaar bem ook veel treffilyke kragten 
toegefchreeven werden, dus men deze drie nader onder-* 
zoeken moet. Het komt met de Europife Sideritis ook bier 
in overeen , dat zyne bloempjes uitgetrokken egter een zoe- 
ten fap bebhen , wesbalven in ’t Vaderland met menigte 
byen daar op zitten, die bet uitzuigen. 
De Sestiende Plaat 
Vertoont in de eeríte Figuur het Veravonderings-kruid, 
e tweede Figuur wyft aan de /linkenue Majane-plant. 
AANMERKING. 
De Verwonderings-plant komt overeenmet de Tumba van de 
Hort. Malab. part 10. Tab. 91. en die van Commel in de 
note genaamt wert Indifche Nepeta, met het blad van dé 
Sideritis ,en geaairde bloemen, en is de Americaanfche 
juarlyks kleinder Cardiaca met een zilververwige: bloem , 
* of de witte Americaaníche Leonurus met het blad vaa de 
Sideritis, dog langer. Plukn. Phyt. Tab. o. Jig. 7. 
NEGEN 
