X. Boek. XXXVI Hofdf. AMBOINSCH KRUIDBOEK. ķi 
CAPUT TRIGESIMUM SEXTUM. 
Folium tintlorum. Daun benang. 
aun benang mixtam gerit formam Sajor bajang , 
D & Gendarufje, flos vero ejus peculiarem habet 
formam, ac dividitur in albam: & rubram fpe- 
ciem. 
Primo. Alba fpecies eft fruticulus femi decumbens , 
. feu inclinans, lignofos emittens caules , qui inregula- 
riter in laterales fefe extendunt ramos nodis protube- 
rantibus, quorum inferiores terre incumbunt, & ali- 
quando radiculas emittunt. Inferiores nodi femi pe- 
dem, fuperiores transverfalem palmam diftant, cau- 
lesque rotunduli funt, fuperiores bifulcati funt , ac vi- 
rides. Cuivis nodo bina adftant folia fibi obpofita, 
illis Bajang majoris fimilia, fed ad oras non ita finuo- 
fa, quatuor & quinque pollices longa, binos ac binos 
cum dimidio lata, fex pallide virentibus coftis per- 
' texta, inferius latiffima, fuperius longo apice donata, 
intenfe virentia & glabra. Ex ipforum alis quedam 
alia minora excrefcunt foliola ; ac dein laterales rami, 
eodem diftinéti modo , formantque obliquas cruces. 
in ramulorum extremo acuminate burfule con- 
fpiciuntur ex. binis virentibus. petalis compofite , 
quz in medio protuberans gerunt dorfum , unumque 
petalum femper brevius eft-altero. Ex hifce burfulis 
tanquam ex vagira bini tresve:excrefcunt flores; non 
fimul, fed fuccefüive. Flores hi peculiarisfunt forme , 
atque proxime: conveniunt eum illis-Cabi cabi , feu 
Folii- braéteati, fed breviores funt, ac tenuiore tubo 
euch, qui-albus eoir bay ol sb ho 
- Flofculus hic ex binis conftat flaccidis petalis linguæ 
formibus, longiufculis, & fibi incumbentibus magna 
ex parte , coloris purpurei feu pallide violacei, in 
centro tria ftamina uni adcumbunt petalo , quorum 
unum longiffimum eft. Poft flores longi anguftique 
excrefeunt nodi ; filiculas referentes „ in quibus latet 
. femen tenue ac flavum. Foliorum fapor & odor in- 
gratus eft, fi fricentur , ad. illum Gendaruff@ adce- 
peosi ipforumque fuccus viridis eft, Radicem gerit 
ignofam, & ample difperfam. 
Secunda, feu rubra fpecies priori fimilis eft, excepto 
quod folia rubras gerant coftas, &-nodi parum ru- 
beant. Flos ejus magis fufcus eft, nec tam longas 
gerit ligulas, femen eft ut prioris... Folia cum rubris 
itis coftis inter manus fricata rubrum tingunt colorem. 
Nomen. Latine Folium tinélorum : Malaice-Daun be- 
nang;-Amboinice in Loeboa Meouaul, hi. e 'Oebat 
rubrum; in Leytimora Aylóu-aba,.quod nomen com- 
mune eft, cum Brunella upra defcripta conveniens ; 
Maccaflarige Anruda 
Locus, Sponte crefcit ad fluminum ripas, & fub fru- 
ticulis, in hortis etiam plantatur, ubi quam luxurio- 
fiffime fefe extendit longis fuis flagellis , novosque 
` format fruticulos , nodis radiculas emittentibus. 
Ufus. Rubra fpecies potiffimum in ufu eft , qua 
rubro colore inbuunt Goflypium album ut & fila, fi 
nempe coquantur cum foliis & radicibus enw, ad- 
denda vero funt Lebe folia, tum ruber color tenacior 
eft, quam ficum ligno Sappan fuerint tin&ta „ac vefti- 
menta tali modo tincta non om facile per fudores 
allidum contrahunt colorem, atque hic intenfus co- 
lor proprie vocatur Beram; quem in finem a multis 
ac praefertim a Maccaffarenfibus in hortis fuis colitur. 
Bonoenfes ac Cerame Orientalis incole hoc quoque 
üngunt ingentia Runei folia, quibus utuntur in Tan- 
tommen: & “Toedongs, fed tum loco Nenu Lignum 
Szen, eligendum eit, Foliorum fuccus levibus in- 
ftillatur vulneribus, que in filvis fepe homines con- 
trahunt, & cum fuper inpofito ejus folio hzec curant. * 
, Filorum tin&us fequenti peragitur modo, fume fo- 
lia ambarum fpecierum, ac rubrarum Brunellarum, 
ac dimidiam circiter partem foliorum Lebe, ac cor- 
ticem contufum radicum Nenu, contunde hzc om. 
nia, adfunde pauxiilum aqua, albaque fila fic mace- 
rentur per binos tresve dies aqua hac inpregnata , 
que exficcentur dein ad folem. -Refidùum ad folem 
calefactum per linteum filtretur, & coquantur fila in 
aqua hac tinéta, que adventum denuo exficcentur, 
& abluantur tandem in aqua falfa , exficcentur iterum, 
tum peracta res eit. 
Depu- 
SES EN DERTIGSTE HOOFDSTUR. 
Het Verwers-blad. 
aun benang heeft cen gemengde fatzoen van Sajor 
D bajang en Gendaruffa, dog de blocme beeft een by~ 
zondere gedaante , en i$ verdeelt in witte en roode. 
I. De witte zoorte is een half leggent beefterke , met 
boutagtige fieelen op/chietende , en onordentelyk in zyde- 
takken verdeelt, zig uitbreidende in uitbuilende knien , 
waar van de onderfie op de aarde leggen, en zomtyds in- 
wortelen. De onderfte knith ftaan een büloe voet , de 
bovenfte cen dwersband van malkander , en de fteelen zyn 
rondagtig , de boven[le bebben twee vorens tegens malkan- 
der , en voorts gras-groen. Aan ieder knie ftaan twee 
bladeren tegen malkander , die van groot Bayang gelyk , 
dog aan de kanten zoo niet gefronft , vier en vyf duimen 
. lang, twee en derdebalve breed , met zes ligt-groene diver- 
ze ribben door-reegen , agter breed , voren met een lange 
fpitze, hoog-groen, en glad. Uit baren {choot waffen ee- 
nige andere kleine blaadjes , en daar na zydetakken , op 
dezelve manier verdeelt , en fchuinze kruifJen uitmakende, 
Aen ‘t uiterfteder takken , ziet men toegefpitfte beursjes , 
van twee groene blaadjes gemaakt , in de midden met een 
verbeeve rugge , en bet eene blaadje is altyd korter dan 
het andere. |. Uit deeze beurzen als uit een fcheede , ko- 
men twee of drie bloemen voort ,. niet t'effens , maar na, 
malkander: : De bloemen hebben een byzonder fatzoen , en 
komen naa[l met die van Cabi cabi, of Folium ee, ei 
tum over een, dog zyn korter „en dunder van hals, en 
de zelven wit. stay 
Het bloempje beftaat uit twee flappe blaadjes , als lan- 
ge tongskens of lellen , meeft over malkander bangende , 
peers of ligt-violet. van couleur „in de midden. met drie 
draden tegens °t eene blad aanleggende , waar van de ee- 
ne de lang[le is. Na de bloemen waffen fmalle langagtige 
knoppen, als bouwkens , daar fyn-geel zaad in: built. 
De fmaak en reuk der bladeren:is onlieffelyk , als menze 
oryft., na 't Gendarufla trekkende , en baaren zap is 
groen, De wortel is boutagtig , en wyd verfpreidt. 
Il. Of roode zoorte is de voorgaande gelyk, bebalven 
‘dat men aan de bladeren roode ribben ziet, en aan de knien 
ook wat roodagtigs. De bloem is bruinder , en beeft zoo 
lange lellen niet , bet zaad als "t voorige. De bladeren 
met roode ribben in de banden gevreeven verwen rood. 
Naam. Jn ’t Latyn Folium tin&orum ; in 't Maleits 
Daun benang ; im bet Amboins, op Loeboe Mehuaul , 
dat is rood Oebat ; op Leytimor Aylou aha , een ge- 
meene naam met de voornoemde Bruinelle over een ko- 
mende. Op Macaffer Anruda. 
Plaats. Het waft in ’t wild, aan de waterkanten, en 
onder ligte ruigten , °t werd ook in de tuinen geplant , 
daar "t zig zeer wild uitbreidt met zyn lange ranken, 
nieuwen [truiken formeert, met de ingewortelde knien. 
Gebruik. De roode zoorte is meef in gebruik, om’t ` 
witte Katoen en Gaarn rood te verwen , als men *t met 
de bladeren en wortelen van Nenu kookt , dog men moet 
de bladeren van Leha daar by doen, zoo verwenze valter 
rood- dan Sappan Hout , en de kleedjes daar mede geverwt 
verbleeken zoo ligt niet door den zweet, welke hooge 
couleur men eigentlyk Beram noemt, tot welken einde bet 
by veelen , inzonderheid by de MacafJaren in bunne tuinen 
gebavent werd. Die van Bonoa en Oofl-Ceram verwen 
daar mede ook de groote bladeren van Rune, die xy ge- 
bruiken aan’ de tomtommen en toedongs , maar als dan 
-moet men in de plaats van Nenu Sappanbout nemen. Den 
Jap der bladeren in ligte wonden gedruipt , die men int 
bofcb krygt , em een blad daar over gebonden, geneeft dezelwe. 
Het verwen van "t. Gaaren gefchied aldus „ neemt de 
bladeren van. beide voornoemde zoorten, van alderlei roode 
Bruinelle , en omtrent balf zoo veele bladeren van Leha, 
kleingekapte fcborze van Nenu wortelen , Bot bet alles 
kleen, doet wat water daar op, en bet witte Gaarñ, dat 
even water daar over gaa, laat bet aldus tavee of -drie 
dagen Joan weeken , droogt als dan bet Gaaren in de 
zonne.. Het.ander in de zonne warm gemaakt , kleinft door 
een doek, kookt bet gaarn in dit gevervde water op, droogt 
bet wederom in de wind , en fpoelt bet ten laaften af in 
brak avater., ep droogt bet mog eens, x00 is bet klaar, ^ 
Ga De 
