X. Bock. XL. Hoofdft. 
Nomen. Latine Efula efculentay Malaice Daun bidji 
katjang , quum pufilla gerat & adgregata inftar Kat- 
jang grana, ac fic Amboinice Hutta abue , h. e. Ram- 
pot katjang , feu Katjang gramineum. : x 
Locus. Sponte crefcit in hortorum areis, aliisque 
in agris cultis, fed tanquam Zizania habetur. 
Ufus. Spreta eft herba , ac raro cruda editur, tener- 
rimi vero caules & folia cum Bocaffan mifcentur, cui 
addita haud ingrata eft herba per levem adftritionem 
cum pauca aciditate. Per longum tempus imitari non 
aufus fui , quüm herba fit vilis & fordida, & inftar 
Efule lactefcens , donec alii id fepius inftituiffent , 
quum expertus fui, hanc pluresque alias la&tefcen- 
tes herbas rugofis pilofisque foliis gaudentes , effe 
innoxias , fic cunête Varingarum fpecies , atque ‘arbor 
Malabuol, folia gerens pilofa , innoxium gerunt lac. 
Contra proximus ipfarum cognatus Siri boppar , folia 
gerens glabra, naufeofum habet lac. RUNS 
Lac vero noftre herbe Cürab inlinitur, qaum prius 
fit {carificata, ut acari extrahantur, qui prorepete fa- 
ciunt, uti etiam cum Pule lacte id inftituitur. 
Cum hac multum convenit Herba colubraria- Pifo- 
nis , Portugallis Herba d'Cobres dicta , a Pifone Cap. 
59. libr. 4. defcripta, quz plantula eft humilis, ubi- 
ue crefcens in Brafilia, lactefcens, folia gerens in- 
far Menthz ferrata, & obfcure virentia. Caules ejus 
fufci funt, & radix rubens. Flofculi in umbellulis 
conle&i funt, ex foliorum alis ortum ducentes, ex 
viridi & rubro colore mixti, hec herbula fpecificum 
& comprobatum eft remedium contra venenatos fer- 
pentum morfüs , fi mafticata vel contrita ipfis inpona- 
tur, ac ficca in pulverem redaéta & propinata, inpofita 
autem mox dolorem fedat, & venenum extrahit, in- 
gefta vero cor corroborat, quod per venenum languet. 
N. B. Hujus Figura reperitur expreffa Tab. 23 fig. 2. 
.AMBOINSCH KRUIDBOEK, 55 
Naam. Jn ’t Latyn Efula efculenta ; iz ’t Maleits 
Daun bidji katjang ; om dat bet kleene by een geboopte 
korrels beeft als Katjang , en zoo int. Amboins Hutta 
ahuæ , dat is Rompot katjano, of Katjangs gras. 
Plaats. Het waft van zelfs in alle tuinen op de bedden, 
en andere gebouwde landen , en wert voor een onkruid 
gebouden. 
Gebruik. Het is een veragt kruid , en wert zelden 
raauw gegeten , te weten de jong [le Deelen en bladeren 
met Boca[Jan , daar °t niet onaangenaam by is, want bet 
beeft een kleene adftriétie met een weinig zuurte. Ik 
beb *t lange niet durven nadoen, dewyl * een leelyk kruid 
van aanzien, en 200 melkagtig is als een Efula , tot dat 
bet my dikmaals voorgedaan wierd , wanneer ik bevond , 
dat dit en meer andere melkagtige kruiden, die raauwe of 
bairagtige bladeren bebben , onfchadelyk zyn. Zoo zyn 
alle. Waringas geflagte , en den boom Malahuol , die 
bairagtige bladeren heeft , onfcbadelyk van melk. Daar 
en tegens baar naaften neef Siri boppar met zyn gladde 
bladeren , beeft een walgelyken melk. 
De melk van dit kruid werd ook op Curab geftreeken ; 
als °t eerft rauw gefchraapt is , om de zieren daar uit te 
trekken; die bet voort eeten veroorzaken , gelyk men an- 
ders met de melk van Pule doed. 
Hier mede beeft groote gelykeni[Je bet Herba colubra- 
ria, in ’t Portugees Herba d’Cobres, by Pifo , cap. 59. 
lib. 4. befcbreeven, een laag en ovaal groejend kruidje in 
Brafil-melk gevende , met gezaagde bladeren als Munte , en 
doods-groen. De fteelen drin „ en de wortel roodagtig. 
De bloempjes in kleene dolletjes vergadert , uit den fchoot 
der bladeren ontfpringende , uit den groenen en rooden ge- 
mengt , dit kruidje zal een geprobeert geneesmiddel zyn 
tegens de venynige beten der flangen , gekaauwt of ge= 
wreeven , en daar op gelegt , bet gedroogde gepulverzeert 
en ingedronken , bet opgelegde zal den pyn terftond ftil- 
len, en bet venyn uitzuigen , bet ingenomen zal bet hert 
verfterken, dat door-venyn verflaauwt is. 
` N. B. De Figuur van deze plant komt voor op de 23. Plaat 
~ figs 2. 
` CAPUT-QUADRAGESIMUM PRIMUM. 
Conyza odorata. Sombong, 
Conyza odorata , Helenium Indicum ,-& Salvia In- 
dica, re vera enim convenit cum tribus his herbis; 
more crefcendi cum Conyza convenit, foliis lanugino- 
fis cum’ Helenip , & odore cum Salvia. ' es 
I N Europzis herbariis quedam reperitür herba , dicta 
Quatuor ejus obfervavi fpecies, quas omnes hoc in 
capite defcribam, quarum prima eft Conyza odorata, 
feu Sombong verum, fecunda Comyza mas, tertià Comy- 
za cadaverum, feu Sombong bankey, quarta Conyza In- 
dica minor, feu Tabaco utan. 
Primo. Conyza odorata, feu Sombong verum & vul- 
gare, frutex eft, quinque fexve pedes altüs, caulem 
adtollens rotundum, craffum, ac ferelignofum , qui 
fefe dividit in multos rectos laterales ramos , primo 
ere€tos, quique inveftiti funt foliis copiofis fimplici- 
bus & fine ordine pofitis, atque hec optime conve- 
niunt cum illis Helenii, fed minora funt, fpithamam 
vel pedem longa , palmam lata, ad oras inequaliter 
ferrata , ac preter transverfales coftas gerunt venas 
innumerabiles cancellatas, unde penitus contracta & 
quafi rugofa funt, licet ad tactum non ita fint, fed 
mollia, &ab utraque parte diftinéta lanugine obducta , 
fuperne ex cinereo viridia inftar Salvie , inferne albi- 
cantia. Inferius anguftata funt, & lacinias ibi gerunt 
quatuor vel fex, feu acutas foliofas adpendices inftar 
Salviz, fed multo majores. 
Inferiora folia plerumque emarcida ad caules de- 
. pendent, & fuperiora anguftiora funt, magis albentia 
& lanuginofiora, ac parum conniventia inftar auricu- 
larum Leporum ; ipforum odor & fapor aromaticus 
eft, optime ad Salviam adcedens, cum quadam ama- 
ritie. Superiores caules fefe dividunt in plures mino- 
res, uti in Conyza, cuncti albi & lanuginofi, cinerea 
gerentes oblonga capitula uti in La&uca, quz fefe 
aperientia flores exhibent, fed qui petalis —— 
e - 
EEN EN VEERTIGSTE HOOFDSTUK. 
De ruikeude Conyza. 
zeker kruid, °t welk zy Conyza odorata, Hele- 
*- nium Indicum , ez Salvia Indica noemen, want 
bet beeft inderdaad gemeenjcbap met die drie kruiden , aan 
wasdom is bet een Conyza, aan wolagtigheid der blade- 
ren een Helenium , en aan reuk een Salie. 
` JE beb "er wier zoorten van aangemerkt, die ik alle vier 
in dit Hoofdftuk befebryven zal, als ten eerften Conyza 
odorata, of bet regte Sombong, ten tweeden Conyza mas, 
of °t Manneken, ten derden Conyza cadaverum , of Som- 
bong bankey, en ten wierden Conyza Indica minor, of 
"Tabaco utan. is ; 
I. Conyza odorata, of de eigentlyke en gemeene Som. 
bong , is een beefler van vyf en zes voeten boog , met 
een ronde , dikke, en fcbier boutagtige fleel opfcbietende , 
die zig in veele regte zydetakken verdeelt , meeft over eind 
ftaande, zg zyn bekleed met veele bladeren, enkel, en zon- 
der ordre fiaande , die van 't Helenium beft gelykende, 
dog kleinder , een fpan of een voet hng, een band breed , 
aan de kanten ongelyk gezaagt , bebalven de dwersribben 
bebben ze ontelbare kleine aderen , ruitsgewys door mal- 
kander ‚waar door zy gebeel rimpelig fchynen , egter niet 
ruig, maar zagt in t aantaften, ter weerzijden met een 
merkelyke wolagtigbeid bekleed , boven graauw-groen, ge- 
lyk Salie , van onderen witagtig. Agter loopen ze fmal 
toe, en bebben aldaar vier of zes lapjes of (Ditze blaadjes, 
gelyk de Salie, dog veel grooter. 
De onder fte bladeren bangen meeft verdort by de fteelen 
af, en de bovenfte zyn fmalder , witter, avolagtiger ¿en 
wat t'zamen luikende als bazen-ooren , reuk:en [maak is 
Jpeceryagtig, na Salie beft fmaakende, met eenige bitter- 
beid. ` De bovenfte fbeelen verdeelen baar in veele minde= 
re gelyk in Conyza , alle wit en wolagtig „ draagende 
graauwe pu tc knoopen gelyk de Lactuca; die baar 
openende bet bloeizel willen zyn , dog bebben geen ken» 
baare blaadjes gelyk cen bloeme, maar enkel fyne draaden, 
van 
D aar is in de Europifcbe kruide-boeken ingefloopen een 
