56 HERBARII AMBOINENSIS 
deftituuntur, quz alii gerunt flores, funtque tantum- 
modo formati ex fimplicibus pappis duplicis fübftan- 
tie. Inferior enim floris pars tuberculum eft, ex den- 
fis conítans flavisque filamentis, fubtilifiimos & albos 
gerens pappos inftar Goffypii, qui facillime a vento 
diflipantur , inferiora autem fegmenta, quibus infident, 
femina funt, per que hzc planta propagatur. — 
Radix ejus fatis crafla eft, in multas ramificationes 
difperfa , füb terra parum prorepens , atque in quibus- 
dam locis furculos emittens, haud longe a primaria 
radice diftantes. 
Varietas ejus eft. Si hec herba in hortum transplan- 
tatur, vel in agro crefcat culto , arbufculam exhibet, 
inferius lignofum gerentem ftipitem , brachium cras- 
um, crafliffimas proferentem radices , longiffime fefe 
extendentes, ac multas producentes plantulas, que- 
que in hortis crefcunt, non tam cinerea vel lanugi- 
nofa gerunt folia, que neque tam amara funt, fed ma- 
gis virentia, & ad cibum aptiora. T 
Secundo. Conyza mas, feu Sombong mas altior ex- 
crefcit priore, ad fex vel feptem pedum altitudinem. 
Ejusque folia. majora funt , pedem circiter longa , 
quinque fexve digitos lata, ad oras ferrata, inferius 
prope caulem acuminata, & auriculis deftituta , ob- 
Ícure virentia, rugofa penitus, & contracta, nec la- 
nuginofa. Odor cum priore convenit, fed fapor ma- 
is amaricat, ac proinde.ad cibum non tam apta eft 
ec planta. 
Flores fimilia quoque funt oblonga virentia capitu- 
la, amplius fefe aperientia quam in priore , pappis 
quoque completa, quz primo flavent inftar floris , 
ac dein in pappos albos degenerant. In hortis & locis 
umbrofis inftar arbufcule quoque excrefcit, ac ligno- 
fum format caudicem. 
Tertio. Conyza cadaverum, feu Sombong bankey al- 
tior paulo eft, ad feptem vel octo pedes excrefcens; 
ejus tola omnium maxima funt, ceterum. ejusdem 
cum prima forme, inferius enim bina ternave gerunt 
foliorum paria, obfcure virentia & rugofa inítar fe- 
cundz fpeciei, ipforum odor & fapor magis filves- 
tris eft, propius ad illum Conyze noftratis adcedens , 
cum ingrata quoque amaritie , ufui culinario inepta, 
flores ejus ac radices funt uti in fecunda fpecie. 
Quarto. Conyza Indica minor, feu Tábaco tan Vatie- 
tas tantum videtur effe fecundz fpeciei, excepto quod 
plerumque minor fit, & optime convenit cum Conyza 
noftra campeftri, tres cum dimidio & quatuor pedes 
alta, viridis quoad caules & folia, que duplicem ha- 
bent formam , que primo enim progerminant , illis En- 
divie fimilia funt, feu paulo magis majora & auriculis 
deftituta , fubfequentia inferius parvas gerunt auriculas, 
parum rugofa, contracta, ad oras quoque ferrata. 
Flores funt primo obfcure virentia capitula ; que 
fefe aperientia magis flavefcunt quam priores, actan- 
dem quoque in pappos abeunt. Contrita folia odo- 
rem Conyze referunt, vel uti in hifce volunt terris, 
inftar foliorum "Fabaci. 
Nomen. Clufio exotic. libr. 4. cap. 23. vocatur Plan- 
ta Bantamica, atque ibi ab ipfo defcripta ex chartis 
Dottoris Colii, qui eam vocat Conyzam odoratam , .& 
Helenium alterum Indicum , Salvie odorem fpirans , cunc- 
. ta enim huic competunt tria ifta nomina, & cogno- 
minata eft ab urbe Bantama metropoli precipua Ja- 
ve, ubi Dr. Colius eam primus invenit, quum Bel- 
ge ibi primo degebant, antequam Batavia erat condi- 
tà, quod anno 1619 primum incepit. 
Ad meliorem notitiam & diftinétionem quatuor he 
fpecies ita denunciari poffunt. N 
‚Prima dici poteft Conyza odorata , feu Helenium In- 
dicum Salve odore ; Belgice Ooflindijcbe ofte wilde Salie ; 
Malaice Sombong & Sembong. Amboinice Aylaun ta- 
binan , Ñ. e. folium odoratum, quod nomen cum aliis 
herbis commune eft. Ternatice „Madicapo ;. Javanice , 
Baleyice, & Maccaflarice Sombong quoque dicitur, & 
Bandice e i Secunda fpecies Conyza Indica mas 
mihi dicitur. Malaice Sombong lacki lacki. Tertia fpe- 
cies Conyza cadaverum ; Malaice Sombong bankey , ob 
fubfequentem rationem. Quarta: fpecies Conyza: In- 
dica minor, Malaice Tabaco utan , h. e. Tabacum Al- 
veftre, quod nomen fubfequens quoque gerit planta, 
Locus: A Java nota eft per omnes Orientales infu- 
las, & campum amat apricum, fterilem, arenofum, 
ac lapillis mixtum , juxta plānas fluminum ripas, & 
ad oras filvarum. d 
Semen 
Liber X. Caput XLE 
van tweederlei fubflantie. Want bet onderfte van de bloe- 
men is een beuveltje van digte geel-agtige draadjes ge- 
maakt , dragende zeer fyne en witte vlokken, als Cattoen, 
zeer ligt met de wind verfbuiven , en de onderfte voetjes, 
daar ze op flaan , zyn bet zaad , ’t welk deze plante 
vermenigvuldigt. 
De wortel is redelijk dik , en in veel takken verfpreid, 
onder de aarde wat kruipende „ en bier en daar nieuwe 
/pruidjes uit gevende, dog niet ver van de boofd/tam. 
Verandering. Dit kruid in een tuin of op een gebouwd 
land opfchietende werd een kleen boompje , beneden met 
een formeele boute flam , een arm dik , en zeer groove 
wortelen , die zeer verre zigverfpreiden , en veele plantjes 
voortbrengen, ook al 't geene in de booven waft , is zoo 
graauw en wolagtig niet van bladeren , nog zoo bitter, 
maar groender en bekwaamer in de koft. 
II. Conyza mas , of Sombong bet manneken , fcbiet 
booger op dan het voorgaande, tot zes en zeven voeten. De. 
bladeren zyn grooter , omtrent een voet lang , «yf en zes 
vingers breed , aan de kanten gezaagt , agter tegens den 
boofdfteel (pits toeloopende , zonder eenige ooren , donker- 
roen, gants ruig en rimpelig , dog zonder wolagtibeid. 
De reuk komt met bet eerfte over een , maar de fmaak is 
vry wat bitter , en dierbalven tot bet eeten zoo bekwaam 
niet, 
De bloemen zyn ook langwerpige groene knoppen , die 
baar wyder uitbreiden dan aan de eerfte, ook met vlorken 
uitgevult, in't eerfi wat geels vertonende als een bloem, 
daar na ook in witte fluifkens veranderende, In de boo-. 
ven of aan fchaduwagtige plaatzen Jchiet bet mede op als 
een boompje, en gewint een boutagtigen ftam. 
III. Conyza cadaverum , of Sombong bankey het 
nog wel zoo boog op, te weten zeven en agt voeten. hoog, 
de bladeren zyn de groot{te van allen, anders van de zelf- 
de gedaante met bet eerfte , want ze bebben agter twee en’ 
drie paren ooren mede donker-groen en ruig als de tweede; 
zoorte, baaren reuk ende fmaak is wat wilder, onze Co- 
nyza nader komende , ook met een ig bitter- 
beid , tot bet eeten ganfcb onbekwaam. Bloemen en wor- 
telen zyn als aan de tweede zoorte. 
IV. Conyza Indica minor , of Tabaco utan; fcbynt 
fugis een verandering te zyn van de tweede zoorte , be- 
balven dat bet doorgaans kleinder -blyft , en met onze veld 
Conyza beft over een komt „ vierdebalve en vier voeten boog, 
gras-groen van fleelen en bladeren , die van tweederlei 
fatzoen zyn, want de eerfb-uitkomende zyn , de Endivie-. 
bladeren gelyk , of wat grooter, en zonder ooren, de vol- 
gende bebben kleine ooren agter , weinig ruig, en rimpelig, 
aan de kanten ook gezaagt. 
De bloemen zyn sert donkergroene knoppen „ dewelke 
baar openende meer geels vertoonen dan de andere, einde- 
lyk-ook in fluifkens veranderende. De gevreeve bladeren 
ruiken als Conyza, of gelyk ze bier te lande willen , als 
Tabaksbladeren, 
- Naam. By Clufius exot: Lib. 4. Cap. 23. werd dit 
kruid genaamt Planta Bantamica, en-aldaar van bem uit 
de Chartabellen van Doctor Colius be/chreeven , dewel- 
ke bet zelve noemt Conyzam odoratam , en Heleniumal- 
terum Indicum, Salviz odorem fpirans , want het mag 
wel van alle drie den naam voeren, en is bygenaamt van 
Bantam de voornaamjte koopftad op Fava, daar "t Dotor 
Colius eerftmaal gevonden beeft , vermits de Hollanders 
baar eerfte rezidentie aldaar badden, eer dat Batavia ge- 
bouwt was, "t welk zyn begin genomen beeft Anno 1619. 
Tot beter onder/cheid mag men de vier zoorten aldus be- 
namen. 
- De eerfle kan bieten Conyza odorata , of Helenium 
Indicum 'Salvie odore, in 't Duits Ooftindifche of. 
wilde Salie ; «p "t. Malebaars Sombong en Sembong ; 
in ’t Amboins Aylaun tahinan , dat is welriekend blad 5 
een naam met andere kruiden gemeen, Op Ternaten Mar, 
dicapo; op Fava, Baly en op Maccaffer biet het ook Som- 
bong; op Banda Sembong; de tweede zoorte Conyza In- 
dica mas; in  Maleits Sombong lacki lacki. De derdë 
zoorte Conyza cadaverum; int Maleits Sombong ban- , 
key, om volgende reden. De vierde zoorte Conyza Indica 
minor 5 in "t Malabaars Tabaco utan, dat is wilde Ta- 
bak, welken naam bet volgende krüid ook ‚voert., ` 
Plaats. Het is van Fava-aan bekent door alle de Oos- 
terfche Eilanden, bet bemind een open veld, daar bet dor, 
zandig , en met kleine (beenen gemengt is, langs de. vlak- 
ke oevers wan de rivieren, en aan de kanten van 't ME 
ee mmy anre mese 
zn 
i 
b 
