PIE 
X. Boek. XLI. Hoof dff. 
Semen per ventum longe projicitur, & aliquando 
in hortis progerminat , ubi tam alte excrefcit, & ma- 
gna profert folia , que viridiora minusque lanuginofa 
funt campeftri Sombong, ut diverfa haberetur fpecies. 
Secunda & tertia fpecies umbtas magis amant, unde & 
multum in vallibus & fub aliis vagis crefcunt arboribus. 
uarta fpecies raro obcurrit , ac potiffimum in defer- 
tis hortis & circa pagos. 
Ufus. Prima fpecies potis in ufu eft, fed quan- 
tum mihi notum eft, ab incolis harum infularum neu- 
` tiquam ad olus, uti Dr. Colius apud Clufium 1. c. 
teítatur, a Bantamenfibus adhiberi. Aliis tamen mifte- 
tur oleribus, vel fola hzc planta coquitur & editur 
contra alvi tormina , quz ex flatibus & frigore fuum 
habent ortum , temperatam enim habet proprieta- 
tem, fed magis calefacientem & exficcantem. Hinc 
& ejus folia ubique in ufu funt ad calida balnea & fo- 
tus non tantum iis, qui Indica laborant Paralyfi feu 
Beriberi , fed etiam omnibus profunt ex diuturno con- 
valefcentibus morbo, ac cunctis debilibus & defati- 
gatis, qui ejus balneo utuntur vel vapore, quum co- 
piofus fubfequitur fudor. : 
Solummodo cavendum eft, ne in ardentibus febri- 
bus vel emaciatis adhibeatur hominibus, quum ardor 
augeretur ; quin folummodo quis fefe lavet aqua te- 
pida, in qua Sombong cuin refrigerantibus herbis, 
ac prefertim Gendarufa fuit incocta. 
Ad primum balneum fumuntur folia Sombong, La: 
ondi, & Guajavi filveftris ana manipulum, foliorum 
imonum dimidia pars , que aque incoquuntur, & pro 
balneo adhibentur. Balienfes foliorum fuccum mi- 
fcent cum lacte Peele & fucco Daun conte, quem 
exhibent contra alvi tormina, vermes, & ftomachum 
corruptum, qui cibum averfatur. Eadem hzc folia 
tam recentia quam ficca cuivis addi pofluntcibo, loco 
Salviz , ad ftomachum corroborandum , & proftratum 
adpetitum reftituendum. Alii hunc in finem bibunt 
EE decoctum, vel quod melius eft, tenerarum 
radicum decoctum , quarum fruticuli nullos adhuc- 
dum gerunt flores, vetufte enim radices nimis lig- 
nofe funt, ac fere infipide. 
Viridia folia minutim confciffa tam fola quam aliis 
admixta foliis in placentas pinfüntur. Dimidium fo- 
lium cum Pinanga aliquando mafticatum ciborum 
coctionem promovet , & ftomachum calefacit diebus 
frigidis. Ipforum fuccus vel decoctum propinatum 
nimios menfium fluxus prohibet. 
Bine fubfequentes fpecies in cibo non adhibentur, 
fed magna ipfarum folia fumuntur ad cadavera, quum 
abluta fint, detergenda, unde & tertia fpecies pecu- 
liariter fuum obtinuit nomen. 
Quarta fpecies cibo quoque inutilis eft, fed folio- 
rum fuccus propinatur ad Gonorrheam depurandam, 
& midtus dolorificos curandos, ni modo confundatur 
cum fubfequenti planta, qua, idem gerit nomen. 
Bontio Lib. 6. Cap. 60. dicitur Salvia Indica arbore- - 
feens. Licet nunquam in ea obfervaverim floresex albo 
ceerulefcentes, quique aptifunt, utfaccharo condian- 
tur. Ceterum in horto meo hanc quoque vidi ad 
binorum hominum altitudinem excretam, ut fupra. 
Teftatur quoque fpecificum effe remedium cantra 
Indicam Paralyfin i Beriberi, fi cochlear ejus fucco 
repletum ingeratur cum vino, & ad quotidianum fo- 
tum externe folia-adhibeantur. Quz cum illis La- 
gondi & Daun lontas mixta Malaienfes muliercule 
adhibent contra quavis frigida vitia uteri & nervo- 
rum. 
Quum vulgus binas ultimas fpecies ob foliorum fi- 
militudinem fzpe confundat , s praefertim adten- 
denda funt, utraque ipfarum folia rugofa & obfcure 
virentia effe, fed vere Sombong bankey folia inregu- 
lariter dentata funt, inferius po gerunt magnas 
auriculas, & in domo depofita mucidum fpirant odo- 
rem. Folia autem verz Sombong lanuginofa funt , re- 
gulariter dentata, & in cubili "Ce vifcida funt , 
& aromaticum fpirant odorem. 
Nari patsja bert, Malab. part. 10. fig. 62. defcripta 
hujus congenera videtur effe fpecies, minora gerens fo- 
lia & purpureos flores, odorata quoque, & a Comme- 
lino habetur pro Conyza Malabarica. 
Tom. VI, Foli- 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. $7 
Het zaad werd door de wind verre gevoert , en komt zom- 
tyts in de tuinen op, daar het zoo boog opfchiet , em groo- 
te bladeren gewint , die ook groender en min wolagtig 
zjn, dan bet veld Sombong , dat men "t voor een byzondere 
zoorte zoude aanzien. De tweede en derde zoorte willen 
meer fchaduwe bebben , dus men ze veel in valeien en on- 
der iedel geboomte vind. De viérde xoorte werd weinig 
gevonden , en meeft in verlaatene tuinen en ontrent de 
Aquen. : 
cbruik. De eerfte zoorte is meeft in gebruik, dog 200 
veel my bekent is by de Inwoonders deezer Kilanden , geen- 
zinds tot moeskruid, gelyk Do&or Colius by Clufiusloco 
cit. getuigt van de Bantammers te gefcbieden. Maar 
men mengt bet wel onder andere moeskruiden , of kookt bet 
alleen , en eet bet tegens buikkrimpzel , dat uit winden 
en koude zynen oorfpronk beeft , want bet is getempert 
van eigen/chap, dog «vat meer verwarmende. Hier om 
zyn deze bladeren over al in gebruik , om warne baden 
en ftoovingen daar van te maken niet alleene voor die pee 
nen, die aan de Ooft-Indifcbe lammigbeid of Beri beri 
vaft zyn, maar ook alle die geenen , die uit een langdui- 
rige ziekte komen , of anderzints flap, en vermoeit zjn, 
om daar in te baden of met zynen damp geftooft te wer- 
den, waar op een wakker zweeten volgt. 
Alleenlyk met waarfchouwing , dat men’t voor geen bees 
te koortzige en uitteerende men/chen gebruike, vermits de 
bitte daar door vermeerdert wert, of men moefte alleenlyk 
zig met dat lauwe water waffen , daarinne Sombong 
met verkoelende kruiden inzonderbeid met Gendatufla ge- 
kookt zyn, 
Tot bet eerfle bad neemt men bladeren van Sombong; 
Lagondi, en wilde Goejavos , van elks een band vol, van 
Lemoenbladeren half zoo veel , Kookt die in water, en baad 
daar in. De Baliers mengen den fap van de bladeren met 
de melk dan Poelé , en Jap tan Daun contoe , geeven 
zulks in tegens de buikpyn , wormen, en een vervuilde 
maag , que Ja koft wil aannemen. Dezelve bladeren zoo 
wel vers alt droog kan then by alderbande koft gebruiken 
in plaats van Salie , om de maage te verflerken, en den 
verlooren eetensluft te doen wederkomen. Andere drinken 
tot dien einde bet Decottum van de bladeren , of 't welk 
nog beter is , bet afziedzel van de jonge wortelen, wiens 
Jiruiken nog geen bloemen dragen , want de oude worte- 
len zyn te boutagtig , en hier zonder fmaak. 
De groene bladeren werden ook klein gefneeden , en zoo 
alleen als met andere bladeren onder groene flruiven ge- 
bakken. Een balf blad zomtyds met Pinang gekaauut , 
bevordert de Concoêtie van de fpyze , en verwarmt de maag 
by koude dagen. Haren fap of afzietzel daar van gedrona 
ken, verdroogt bet overvloedig vlooien van de "e "etc 
De twee volgende zoorten zyn in de koft niet gebruike- 
lyk, maar baare groote bladeren werden genomen om de 
doode lighamen ma "t waffen daar mede af te droogen , 
waar van de derde zoorte in "t byzonder baaren naam beeft, 
De vierde zoorte dient ook in de koft niet , maar den 
Jap van de bladeren werd gedronken om de Gonorbeam te 
zuiveren, en bet pynlyke piffen te geneezen , zoo ze maar | 
niet geconfundeert werd met bet volgende kruid, "t welck 
den zelven naam draagt. 
By Bontius Lib. 6. Cap. 60. bietze Salvia Indica ar- 
borefcens. Hoewel ik nooit uit den witten ligt-blaauwe 
bloemen daar aan gezien bebbe , en die bekwaam mogten 
zyn met zuiker te Confyten. Anders beb ik ze in mynen 
tuin ook twee mannen boog gebad , gelyk boven gezegt is. 
Hy getuigt mede, dat zy een toegetigent geneesmiddel zy, 
tegens de Ooft-Indifche beroertbeid of Beriberi, als men 
een lepel vol van den fap der bladeren neemt, met wyn 
indrinkt , en tot dagelykze ftooving van buiten gebruikt. 
Deeze bladeren met die van Lagondi en Daun lontas ge- 
mengt , gebruiken de Maleitze vrouwen ook tegens alle 
koude gebreeken des lyfmoeders en der zenuwen. 
Dewyl den gemeenen man de twee laafte zoorten we: 
gens de gelykbeid der bladeren dikwils confundeert , zoo 
beeft men meeft bier op te letten , dat beide die bladeren 
wel ruig en doods-groen zyn maar ’t regte Sombong 
bankey is ongelyk getant , beeft agter zeven groote ooren , 
en in buis gelegt ruiken vermuft. Maar de bladeren van 
"t regte Sombong zyn wolagtig , f yn en ordentelyk gezaagt, 
in buis gelegt werden de bladeren wat kleeverig , enruiken 
Jpecer yagtig. 
Nari patsja in hort. Malab part. ro. fig. 62. befchree- 
ven, wil een mede zoorte bier oan zyn met kleinder bla- 
deren en purpere bloemen mede welruikend » van Comme- 
linus AE G voor een Conyza Malabarica, T 
Os 
