X. Boek. XLVI. Hoofdff. 
pillus Veneris: 12. Filix florida. 13. Polypodium Indi- 
cum majus ES minus. 14. Phyllitis. 15. Scolopendria 
arborum, 16. Filix calamaria. 
Palmifilix maxima fpecies eft, que nobis non in 
initio filve obcurrit, fed ipfi primum ordinem dare 
licet, quum maxima & rariffima fit herbarum in arbo- 
rem excrefcens, in tres fubfequentes diftinéta fpe- 
cies. 
- Primo. Palmifilix nigra rectum generat caudicem, 
duodecim & fexdecim pedes altum, usque ad ramorum 
ertum, plerumque fupra pedem , infra crus craflum. 
Hic caudex miram habet fubftantiam , ad illam ligni 
adcedentem , nullum tamen verum exhibet lignum, 
fed conftat ex fimplicibus, craffis, & ex fufco nigris 
filis, feu nervis , tam firmiter & arcte fibi inplicatis, ut 
ligneum referat truncum , ac proinde externe. non 
labereft, fed fulcatus, & foveisexcavatus , aliisque 
obduétus feu concretus foliis aliarum plantarum. In- 
tus gerit cor herbaceum ac fuccofum , conftans ex 
fegmentis fufcarum & nigricantium venarum , feu ex 
ramentis latis compofitum , quod in detruncatis pofti- 
bus putrefeit, ita ut intus concavus fit, acfi excavati 
effent poftes, relinquens multa plana & tenuia feg- 
menta, acfi ornamenta eflent fcriniorum ex nigro ligno 
inftar Ebeni compofita , quod fit , quia interpofita her- 
bacea fubftantia penitus eft, putrefacta. 
Caudex itaque fefe dividit ad verticem in duodecim 
circiter ramos, feu potius eraflas & herbaceas pinnas 
expanfas more Palme Indice feu Calappi, otto & no- 
vem pedes longas, inferius pollicem craflas, obfeure 
fufcas & mufcofas, ad trium pedum longitudinem 
nudas , ac pungentibus punétulis obfitas inftar fpinula- 
rum , reliqua pars nuda & viridis eft, inferius rotun- 
da, ac fuperius fulcata, fique amputentur , lentum ex- 
hibent viféüm. Ab ey zm autem parte gerunt duo- 
decim & tredecim alas feu pinnas alternatas , unum 
ac binos ors i n , quibus foliola infident digitum 
longa & lata, alternata.. Quodvis folium in multas la- 
cinias diftinctum eft, que ad nervum medium fere 
excurrunt, fuperne glabra & intenfe virentia, fubtus 
ruffa arena obfita, in vetuftis nempe. ‘Tener furculus 
` feu Cyma pollice craffior eft ‚nuda quoque , fed infe- 
rius parum fpinulofa , fuperius craffo circinno ornata, 
uti in cunctis Filicibus , atque Epifcopi refert bacu- 
lum lanuginofum , harumque Cymarum quatuor vel 
quinque una profert planta, una autem altior eft al- 
tera. Folia per noctem in domo depofita gravem fpi- 
rant odorem, inftar Ceratophyti modo e mari deducti, 
vel inftar pifcium vetuftorum. Ex caudice detruncato 
flavus quoque & vifcofus exftillat fuccus , in molle 
degenerans Gummi. 
Radix eft crafla & intricata congeries, ex tenuibus 
nigrisque fibrillis compofita , que undique fefe difper- 
unt in orbem fine primaria radice. Rami. inferius 
oliolis & vifcofo mufco inveftiti funt usque ad or- 
tum, qui facile abradi poteft.. Quum caudex detrun- 
catur, ex radice alii de novo excrefcunt priore ma- 
Ore. ox 
: Secundo. Palmifilix alba fimilem habet;caudicem & 
formam, fed qui paula craflior eft priore, inferius 
tenuior quam fuperius, externe penitus rugofus & 
mufcofus, ex fimilibus conftruétus nervis, fed non 
tam niger aut durus, majusque cor gerit herbaceum. 
Rami non fpinulofi funt , fed ex iis dependent longi 
mollesque pappis laterales pinne breviores funt quam 
in ptiore. Foliola vero flaccidiora funt, ipforumque 
laciniz magis ferrate funt, fubtus non ita arenofa, fed 
abrupta quafi, ac facile flaccefcunt, nec tam gravem 
fundunt odorem quam in priore. 
Radix ejus. congeries eft intricata ex fibrillis con- 
ftans, facilis eradicatu, quum planta declivis fit, ce- 
terum fatis tenax. Cyma ejusdem eft formz cum prio- 
re, brevior, mollior, rugofa penitus per iftos. pap- 
OS. ; 
a Tertio, Palmifilix poftium, feu Pacu tiang omnium 
altiffimum gerit caudicem, feptem enim octove or- 
gyas altus eft, & crus craíffus, fuperius quoque fpi- 
nulofus, fed non ita pungens quam præcedens, Stipes 
ejus cinereus eft, pauco obduétus mufco , ac folidio- 
rem habet fubftantiam priore , fed fallax eft , fub molli 
eaim ifto mufco breves ac pungentes latitant fpinulz. 
Folia eandem cum mox precedente habent formam , 
tenuia nempe, ad medium diftinéta, ad oras fubtili- 
ter ferrata, ac vetufta, fübtus arenofa funt, cor her- 
baceum in hac fpecie minimum eft. 
Se Nomen. 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
63 
bile eee _ 11. Capillus Veneris. 12, Filix florida. 
13. Polypodium Indicum majus & minus, 14. Phyl- 
litis. 15. Scolopendria arborum. 16. Filix calamaria. 
Palmifilix is de grootfte zoorte, die ons sch in "t voor- 
Jte bos niet voor komt , dog wy moeten haar den voorrang 
geven, om dat re de grootfle en zeldzaamfte is, van een 
ordinaris kruid tot een boom op/cbietende , werdeelt in de 
drie volgende zoorten. 
I. Palmifilix nigra gewint een regten flam, van twaalf 
en. feflien voeten boog , tot aan den oor/pronk der takken, 
ordinaris boven een been , beneden een dye dik, Dezen 
flam. beeft een wonderlyke fubftantie , by is zoo bard als 
bout , en daar is nogtans geen eigentlyk bout aam , maar 
van enkelde dikke, en zwart-bruine draden, of zenuwen 
zoo digt en vaft door malkander gevlogten ‚dar ze cen 
bouten [lam verbeelden y dierbalven van buiten niet effen , 
maar ‚vol groeven en kuilen , en met andere bladeren be- 
walen. Binnen is een &ruidagtig fappig bert , ook met 
Jtukken van bruine en z«vartagtige aairen of breede fcbilfe- 
ren doortogen , "t welk in de afgekapıe {tylen afrot, zoo dat 
ze van binnen bol werden, als of ze uitgeboort waren, na- 
latende veele platte en dunne flukjes, als Iyfljes van eenig 
kantoor , boutagtig , en zwart als Ebbenbout, zynde de 
tusfen-leggende kruidagtige fubftantic als t’eenemaal ver- 
gaan: 
De flam nu verdeelt zig boven in den kruin in omtrent 
twaalf takken, of veel meer dikke kruidagtige fleclen uit- 
gebretdt , op de manier als de takken van de Palma Indica 
ef Calappusboom , agt ende negen woeten lang , agter 
ruim een duim dik , zwart-bruin en mosatig , drie voe- 
ten bloot „en met fleekende puntjes als doorntjes bezet , de 
reft kaal, en groen, van onderen rond, em boven met cen 
vooren, als men ze afkapt, een taaien flym uitgevende. 
Deze bebben aan weerzyden twaalf en dertien wieken , 
verwillelt tegens malkander , een en anderbalf of twee 
voeten lang 5 aan de zelve [laan de blaadjes y een vinger 
lang en breed ; ook veravi[Jelt.. leder blad is in veele fnib- 
belen werdeelt „ die febier tot, de middel-zenuwe toe gaan, 
aan de bavenfte zyde glad, en boog-groen , van onderen 
met ros zand bezet , te aveten aan f oudfte. De jonge 
Jcbeute of Cyma is dikker dan een duin, ook kaal , dog be- 
neden wat ficekelig , boven met een dikke krul, gelyk alle 
Varen, en verbeelt eeu Biffchops-ftaf , dewelke wolagtig 
is y van welke fcbeuten men vier of «yf aan een boom 
ziet , dog de eene booger als d'auder. De bladeren een 
nagt in buis leggende bebben een flerken, reuk als Zee- 
boompjes , die vars uit Zee komen, of meelige villen. Uit 
den afgekapten ftam vloeit ook een geel en kleverig fap , 
dat tot.een Gom wert. = 
„De wortel is een dikke verwarde klomp , van gants duh- 
ne zwarte Vafelingen gemaakt , rondom baar ver/preiden- 
de zonder eenige boofdwortel. De takken zyn agter met 
kleine blaadjes , en kleverig mos bekleedt , tot aan baren 
oorfpronk , "t welk zig ligt laat aforyven. Ais men den 
flam af kapt , zoo fchieten uit de wortelen andere op , die 
al zoo groot werden dan de eer ften. 
II. Palmifilix alba, gewint diergelyken flam en fatzoen , 
dog de ftam is wat dikker dan de voorige , beneden dunder 
dan boven , en van buiten gants bairig of mosagtig , 
van diergelyke zenuwen gemaakt , dog zoo zwart nog 
bard niet , en beeft een grooter kruidagtiger bert. De 
` takken-zyn-niet fleekelig , maar bebangen met lange zagte 
vlokken , de zydewieken zyn korter dan aan *t voorgaande. 
De blaadjes zelfs zyn flapper, en bare fnibbelen meer ge- 
zaagt , van onderen 200 zandig niet, maar afgebroken , 
verwelken ligt ep zyn zoo Iert niet van reuk als het 
dng 
De wortel is een verwarde klomp van Vafelingen , ligt 
om wit te trekken, als den boom in ’t bangen flaat, maar 
anders redelyk vaft, Het Cyma of uit/pruitzel is van de 
zelffte gedaante en fatzoen als het voorige „korter; zagter, 
en gants ruig van de voornoemde vlokken, y 
ii. Palmifilix poftium, of Pacu tiang beeft den boog- 
ften ftam van alle , want by wert zeven en agt vamen, 
boog, een dye dik, en aan-zyn bowenfle mede doornagtig, 
dog zoo fteekelig niet als bet voorgaande. De [lam is 
graauw , met weinig mos bezet , en vafler van Jubfian- 
tie dan de voorige, dog by is bedriegelyk , want onder dat 
zagte mos fchuilen korte en. fleekelige doornen De bia- 
deren zyn van fatzoen als de naaftgemelde , te weten dun, 
tot. de midden toe ingekeept , aan de kanten fyn ge/chaart, 
en de oude van onderen zandig. Het kruidagtige bert is 
in deze zoorte bet kleinfte. 
Naam. 
