64 
Nomen. Latine Palmifilix nigra, alba, & poftium , fic 
di&a, quod formam Palme parve, five Coccifere 
referat, item Filix arborefcens ; Malaice Pacu utan, & 
Pabis utan , item Pacu pobon ; Belgice Boomvaren ; 
Amboinice Myit & Haburu , h. e. pilofum. Prima 
fpecies peculiariter dicitur Maburu metten , h. e. Pacu 
nigrum. Secunda fpecies feu alba vocatur Haburu 
puti, feu Maa kakiri, h. e. Pakoe connivens, quibus- 
dam etiam Sa/ulen ; Ternatice Tabaculi; Baleyice 
Pacu dibatan. Tertia fpecies dicitur Palmifilix pos- 
tium 3 Malaice Pacu tiang ; Amboinice Haburu riri 
ulan, h.e. Poftis iterativus , quum ex uno ftipite varii 
poftes formari & conquiri poffunt. 
Paku feu Pakis vocant Malayenfes proprie unguem 
feu clavum , item cunétas Filicum fpecies , quum 
ipfarum folia formam clavi lignei habent. 
Locus, Nullibi tam copiofz funt hae plante , quam 
in hifce Orientalibus infulis, fed Javie & Baleyz non 
ita obvie funt. In cunis crefcit altis filvis, tam in 
vallibus quam montibus, ubi arbores vage funt, ita 
ut vera fit filveftris Filix, nec ullo modo ab homini- 
bus transplantari poteft, aut circa ipforum edes cre- 
fcere, ita ut multum inpenderim laborem, ac tandem 
fuccefferit quasdam hujus in meo colere horto. 
Ufus. Prima feu nigra fpecies ineptum & inele- 
ans habet trunci lignum , ita ut quis diceret nulli 
infervire ufui, fed re ipfa comperitur bonos ac dura- 
biles exhibere poftes ad fepes ac paggers, qui tres 
alios vulgares perdurare poflunt , exterior nempe ifto- 
rum nervorum tortex, internum enim lignum & in- 
terjacens caro intra anni fpatium putrefcit , ita ut 
concavi fint , exterior vero arbufcula incorrupta eft 
multos per annos. 
Hinc a fervis multum expetitur, & aliis prefertur 
lignis, licet haud crafliores fint pede , tertiz autem 
fpeciei trunci aptiores funt, quum altiores & craflio- 
resfint, fed raro obcurrunt. Ipforum cyma, antequam 
circinni fefe aperiunt , & a pappis depurati funt, in 
frufta confciffa cum pingui coquitur jure, & optimum 
n olus inftar tenerorum caulium Sajor calappa , 
ibro primo defcripta. 
Chriftiani Ternatenfes porcos fuos hac Cyma fagi- 
nant, quum hanc & tenera folia ipforum cibo admi- 
fceant. Ternatenfes iidem herbaceum radicis fumunt 
. cor, quod commifcent cum radicibus Toxicarie radicis, 
& adhibent contra adfumptum venenum , adcuratiore 
autem disquifitione comperi , erronee illos hanc her- 
, bam habere pro Gagufuru, quum deberent fumere Os- - 
mundam fubfequentem. Cyma fecunda feu alba fpe- 
ciei non edulis eft, quum parum amaricat, fed ejus 
varietatis cor, que peculiariter Haburu puti riri ulen 
vocatür, fequenti preparatur modo. Caudex binas 
orygas altus, fuperius in vertice caftratur eximendo 
ejus cymam , & detruncatione ramorum usque ad bi- 
' nos tresve. Tali modo per binos menfes fuo linqui- 
tur genio , tumque ejus cor ex fuperiore caudice exi- 
mitur , quod coquitur & editur inftar medulle Sagus, 
quz Méur dicitur, reliqua trunci pars poftibus infer- 
vit feu Paggers. 
"Tertia fpecies aptiffima eft ad poftes , quum mini- 
mum gerat cor, & duriffimum lignum, quod fenfim 
omnino decrefcit, fed fuperior trunci pars abjicienda 
eft, cujus cor adhuc non fatis evanuit, tali modo 
noftri fervi primam adhibent fpeciem , que vulgaris 
& ad manus eft, queque fatis diu durat, fed eo labo- 
rat vitio, quod cor computrefcens quam maximam 
formet cavitatem , in qua albe nidulantur formice, 
ejus furculus feu cyma edulis quoque eft. 
Vetufti & putridi poftes optimum prebent foco 
lignum, atque ad unam partem accenfi per diem ac 
no&em ignem fovere poffunt, ita ut loco cefpitum 
ih gin fint, vel uti in Europa ficca Filicum folia 
adhibentur quibusdam in locis fub vafis deftillato- 
riis. 
` Ad Palmifilicem quoque pertinet Filix canarina ; 
Amboinice Haburu yar lari, quum plerumque fub Ca- 
nariis crefcat , eftque elegans & glabra Filicis fpe- 
cies , non in arborem fed in fruticem excrefcens , 
longos emittens ramos, ad feptem o¢toque pedum 
altitudinem. Laterales rami directe fibi obpofiti funt, 
non extenfi, fed parum conniventes, pedem vel ul- 
nam longi, quorum bini inferiores lateralem habent 
adpendicem. 
Caules 
HERBARIIAMBOINENSIS 
Liber X. Caput XLVI. 
Naam. In't Latyn Palmi filix nigra, alba, en pos. 
tium, 200 genaamt , om dat ze de gedaante heeft van een 
kleine Palma ofte Cocos boom ; item Filix arborefcens ; 
in "t Maleits Pacu utan, en Pahis utan ; item Pacu 
pohon; in 't Duits Boom-varen ; in ’t Amboins Myit 
en Hahuru, dat is bairige ; de eerfte zoorte im’t byzonder, 
Hahuru puti ; of Maa kakiri; dat is leepoogige Pakoe; 
by zommige ook Safulen ; op Ternaten Tabaculi ; in't 
Baleis Pacu dibatan ; de derde zoort biet Palmifilix pos- - 
tium; in ’t Maleits Pacu tiang; in ’t Amboins Hahury 
riri ulan ; dat is Poftis iterativus ; om dat men van een” 
nen Jiruik verfcheide fhylen kan. krygen. 
Paku of Pakis noemen de Maleyers eigentlyk een nagel 
of fpyker , als mede alle Varen geflagten , om dat bare bla- 
deren de figuur van een boute nagel hebben. - 
Plaats. Zy zyn nergens zoo abundant , als in deze Oos- 
terfcbe Eilanden, dog op Fava en Baly zyn ze zo veel 
niet. Zy waft in alle booge boffen , zoo wel in. de valeien 
als op de bergen, daar de bomen wat ydel ftaan , zoo dat 
bet een regte bos-vare is, en wil ook geenzints door mena 
Jcben verplant zyn , nog omtrent bunne woningen opkomen, 
zoo dat ik veele moeite daarom gedaan bebbe , tot dat hetmy 
eens gelukte , om eenige bomen in myn tuin op te kweeken. 
Gebruik. De eerfte of zwarte zoorte beeft wel een on- 
zienlyk en leelyk bout aan den ftam, zoo dat men zeggen 
zoude tot geen ding ter weereld te deugen -egter bevindt 
men met verwondering , dat bet goede en durabele ftylen 
geeft tot paggers of beiningen , die wel drie anderen van 
gemeen bout uitbarden kunnen , te weten de buitenfte fcbor- 
ze van de voornoemde Zenuwen gemaakt want bet binnenfte 
bert en bet tuffenleggende vlee/ch verrot binnen een jaar, 
200 dat ze bol werden, en egter blyft bet buitenfte boompje 
onbedorven Daag menigte van jaren. 
Hierom werden ze van de Slaven veel gezogt, en andere 
bouten voor getrokken, al zyn ze niet dikker als een been, 
dog die van de derde zoorte zyn bier. toe bekwamer „als 
zynde booger en dikker van [Lam , maar zjn weinig te vin. 
den. Haar uit/pruitzel of Cyma, eer de krullen open gaan 
van de vlokken gezuivert , en in flukken gefneeden, wert 
met een vette fop gekookt , en geeft een goet moes gelyk jon- 
ge fteelen van Sajor calappa, Lib. 1. befcbreeven. 
De Chriften Ternatanen mejtenin Ternaten bunne Var- 
kens daar mede , als zy de fcheuten en jonge bladeren on- 
der bunne koft mengen. De zelve Ternatanen nemen ook 
bet kruidagtige bert van de wortel, het zelve vermengen- 
de met de wortelen van Radix toxicaria, en gebruiken * 
tegens ingenomen fenyn , dog by nader onderzoek bevinde 
ik, dat zy abufivelyk voor Gagufuru dit kruid nemen , daar 
ze beboorden te nemen de volgende Osmunda. De jonge 
Jcbeut van de tweede of witte zoorte is niet eetbaar, om 
dat zy wat bitter is , maar bet bert van zyne verande- 
ring, die men in 't byzonder Hahuru puti riri ulen noemt; 
wert aldus toebereidt. De ftam , welke twee vademen hoog 
is of minder , wert boven in de kruin gekapoent met bet 
uitnemen van zyn ries » en afkappen van de takken tot 
twee en drie toe. Aldus laat men bem een paar maanden 
Baan , en neemt als dan bet palmiet uit den bovenften 
stam , ^t welk gekookt en ga wert als bet merg van 
den Sagoeboom genaamt Méur. De reft van den [lam 
dient tot ftylen aan Paggers. 
De derde zoorte is de alderbekwaamfte tot zulke Balen, 
om dat ze bet kleinfte bert en bardfte bout beeft , °t welk 
metter tyd fcbier gebeel en al verwaft, dog men moet bet 
bovenfie van de [iam weg fmyten , daar ^t bert nog te 
groot is , zoo bebelpen ben onze Slaven mer. de cerfte 
zwarte zoorte , dewelke by de werken is, en aan ben 
zelfs wel lange duurt , maar die foute by zig beeft , dat 
bet verrottende bert een zeer groot bol maakt, daar in de 
witte Mieren gelfelen zyn Eyma is anders mede eetbaar. 
De oude en verrotte Pagger-ftylen geven goed brand- 
bout , en aan ’t eene eind aangeftoken zynde konnen een 
nagt en dag bet vuur bewaren, zoo dat men ze in plaats 
van turf gebruikt , of gelyk in °t Vaderland de droge va- 
re bladeren gebruikt werden, in zommige plaatzen onder 
de Diftilleer-ketels. ; 
Tot Palmifilix beboort ook de Filix canarina, im 4 
Amboins Hahuru yar lari, om dat ze gemeenelyk onder 
Canari-boomen waft , is een cierlyke en gladde Varen, 
werd geen boom, maar blyft een [fruik met lange takken, 
zeven en agt voeten boog. De zydetakken Baan regt te- 
gens malkander , niet uitgebreidt , maar «vat zamen luiken- 
de, een voet of een elle lang , waar van de twee agterfte 
nog een zydetakje hebben. 
De 
