66 
Ejus Cyma aliquando fex pedum altitudinem adqui- 
rit, antequam in folia fefe explicet, nec ita penitus 
circinnata eft uti in aliis Filicum fpeciebus , atque 
exterius obfcure fufca eft, ac tota mollibus obducta 
pilis, interius mollis, porofa, & mucofa. ; 
Hujus mas folium geritlongius, latius, & rugofius,. 
fubtus rugofis venis feu ftriis obfitum , & aliquando 
óra ejus tantum rugofa eft, & nigricans , fed hoc ple- 
rumque tantum in vetuftis confpicitur foliis. : 
Nomen. Latine Filix aquatica, & Osmunda Amboi- 
nica; Malaice Pacu ayer, & Pacu befaar; Amboinice 
in Hitoea Halauila , Halauela, Tebuila, & Halau fus- 
fuela; h. e. Mammaria ; quum radix tuberculis fuis 
mammas quasdam reprefentet. Vocatur quoque Pola 
pola bulaube, h. e. pedis craffitiem obtinens, In Ley- 
timora Oba lawa; "'ernatice Gagufuru, quod nomen 
etiam, fed inmerito Palmifilici tribuitur. Javanice Pa- 
kis catoc. = ; 
Locus. Femina in obfcuris crefcit ac humidis filvis, 
in.anguftis & preruptis vallibus , per quos rivuli de- 
currunt, & ubi folum eft argillofum , nullibi copio- 
fior & pulchrior quam in valle circa montem Sojz 
fito, ubi fluvius Elephas aliique fuum ducunt ortum, 
ubi monftrofe eas vidi magnitudinis, in hortos quo- 
que transplantari poteft in loco humido & umbrofo, 
ubi radicis fegmentum feu pars deponitur, cui adhz- 
rent auriculz feu mammulz quedam. Mas crefcit in 
altioribus & ficcioribus locis ad montium pedes. 
In Java & Baleya hic frutex in ingentem & ferocem 
crefcit altitudinem ramis expanfis, inter quos plerum- 
que ingentes angues, Malaice Oelar fawa & Oelar pe- 
tola , ac Baleyenfibus Annipian poetoe dietz in orbem ac 
varios gyros decumbunt, uti putatur & creditur, ad 
fefe refocillandas & refrigerendas, fi fuerint in prada, 
Ufus. In Loehoenfi regione femina ad olus adhibe- 
tur pifcibus adco&a , alii autem Amboinenfes cam 
rejiciunt, quum per co¢ctionem fere tota in mucum 
deliquefcat. In re Medica vires habet refrigerantes 
cum levi adftrictione. Incolae radicem vel ejus fibril- 
las in aqua macerant, & infantes mox in lucem edi- 
tos ea lavant, non tantum ad eos depurandos , fed 
uti credunt, ut cito etiam crefcerent, quod putant 
denotari in hac planta per falacem ejus. naturam , qua 
intra tam breve temporis fpatium excrefcit. 
Tenera folia & cyma contufa in aqua etiam mace- 
rantur, qua infantes quoque in eum lavantur finem. 
Foliorum fucco obliniuntur puerorum oculi, vario- 
lis laborantium , quos ita refrigerat , ut ibi variole 
non erumpant. 
- Primaria radix in fegmenta diffe&a , & cum viridi 
Katjang cocta, & propinata Paralyfin feu Beriberi cu- 
rat. Radix cum Pinanga alba, debili Siriboa, & pau- 
xillo Zingiberis minoris mafticata , ejusque degluti- 
tus fuccus Hemoptoém curat, praefertim que a ve- 
neno quodam affumpto vel corrofivis rebus fuit orta. 
. Ternatenfes hoc in cafu Zingiberem non addunt ; 
fumentes modo craflas fibrillas Bareetbcen , fex fep- 
temve frufta digiti articulum longa cum feptem fru- 
ftulis radicum Fete fete, feu Radicis toxicarie , que ad 
Orientem plagam excreta fuit, hzc fimul aque inco- 
quunt , ac quotidie matutino tempore cyathum bi- 
bunt, aliquando etiam addunt radices Bonga raja puti 
contra quevis adfumpta venena, fed interea bibere 
oportet Corallii albi decoctum , cum Calappa laut, 
Coralliis rubris & Ebore, que omnia fupra porphyri- 
tim cum xm conteruntur , quod experimentum prz 
reliquis inftitutum fuitin mercatore Germano in Ter- 
nata, qui ab ancilla fua araneis fuerat infectus. 
Quum fepe in declivibus & preruptis crefcat lo- 
cis, vel etiam primaria fua:radice fupra terram emi- 
net, hinc fit, ut nodofa iftius congeries per fenium 
eradicata , inftar vetufte Calappi nucis per terram vol- 
vatur. Hzc capita Javani ad cibum preparant fequen- 
ti modo , minutim ea radunt, & commifcent cum 
aqua Cineris, ita ut amaritiem extrahatur, macerant 
dein ea in aqua dulci per viginti'quatuor horas, ex- 
ficcant parum , & de novo ea coquunt. 
Folia ejus indomo depofita odorem fundunt gra- 
tum per aliquot dies, licet debilem & ad Poelaffari 
adcedentem. 
Tabula Vigefima oftava 
me satten, que forte eft Filix major, in pin- 
nas tantum diviia , oblongas, a 
Sloan. Hifl, Fam. tom. I. Tab. oe ker pe 
4 . CAPUT 
HERBARIIAMBOINENSIS LiberX. Caput XLVII 
Zyn jonge fcheut werd zomtyds fes voeten boog , eer by 
zig in bladeren opent , en men ziet ‘er zoo volkomen krul- 
len niet aan, als aan d'andere Varen , van buiten is ze don- 
ker-geel, en gebeel met weeke bairtjes bezet , van binnen 
week , poreus, en flymerig. 
Het manneken bier van beeft een langer breeder , en 
ruwer blad , van onderen met ruige aderen of ftrepeñ be- 
zet , of zomtyds maar met een ruige zoom , zavartagtig , 
dog dit ziet men meefl aan de oud/te bladeren. - 
Naam. Ju" Latyn Filix aquatica, en Osmunda Am- 
boinica ; in ’s Maleits Pacu ager , en Pacu befaar; 
in’t Amboins op Hitoe Halauila , Halauela, Tehuila, en 
Halau fuffuela ; dat is Mammaria; Terwyl de wortel 
met bare knobbelen eenige mammen verbeeld. Het biet ook 
Pola pola halauhe ; dat is zoo dik als een been. Op 
Leytimor Oha lawa ; op Ternaten Gagufuru ; welke 
naam ook ten onregte. aan- de Palmifilix gegeeven werd. 
Op Fava Pakis catoc., 
Plaats. Het wyfken waft in donkere vogtige boffen in 
enge en Dale en valleyen, daar de rivieren doorloopen, en 
een kleiagtige grond is, nergens meer en fchoonder dan 
in de valleye, rond om den berg van Sajor gelegen, daar 
den rivier Olyphant en anderen ont/pringen , alwaar ik 
ze van monftreufe grootte gexien bebbe , men kan ze ook in 
de tuinen aam een- vogtige en fchaduwagtige plaats ver- ` 
planten, daar men een fluk van de wortel been zet , waar 
aan eenige ooren of mammekens zyn. Het manneken wajt 
op hooge en drooge plaatzen , in 't bangen der bergen. 
. Op Fava en Baly wert dezen flruik zeer groot en woeft, 
met uitgebreide takken , waar tu[Jem men gemeeneiyk de 
groote flangen , in "t Maleits Oelar fawa en Oelar pe- 
tola, in ’t Baleits Annipian poetoe genaamt, met baar 
bogten ruften ziet, zoo men meent om baar te verkoelen , 
als zy op de jagt geweeft zyn. 
Gebruik. Op bet Loeboefe land gebruikt men bet wyf- 
ken tot moeskruid by viffen gekookt , dog andere Amboi- 
neefen nemen bet niet aan , om dat bet door kooken (bier 
gebeel en al tot lym wert. In de Medicynen beeft bet ver- ` 
koelende kragten met een kleine adfirictie. De Inlanders 
nemen de wortel of bare vazelingen, weeken de zelven in 
water, ende waffchen daar mede de jong-geborene kinde- 
ren, niet alleen om te zuiveren, maar ook na baar geloof, 
op dat zy baaftig zouden opfchieten , °t welk zy vermot- 
den door den grooten drift , waar mede deze plante zoo 
Jchielyk opfchiet, afgebeeld wert. 
De jonge bladeren en fcheuten kneuft men ook in wa- 
ter , en waft de jonge kinderen daar mede tot den voor- 
Jcbreeve einde. Met den fap der bladeren beftrykt men 
de kinderen de oogen , die de kinder-pokken bebben , die 
dan dexelve verkoelt , dat de pokken daar niet uit en flaan. 
De groote wortel in fchyven gefneeden , met groene Kat- 
„jang gekookt, en gedronken genceft de Lammigheid of Be- 
ribert. De wortel met witte Pinang, laffe Siriboa, en 
een Sr kleine Gember gekauwt , en den fap ingezwol- 
gen geneeft bet bloedfpouwen , inzonderbeid dat van eenig 
ingenome fenyn of corrofive dingen komt. 
De Ternatanen laten bier in de Gember uit, nemende 
- Jlegts de dikke Vazelingen van bun Gagoefoeroe „ fes of 
zeven ftukjes van een lid lang met zeven ftukjes wortelen 
van Fete fete of Radix toxicaria , die na  Ooften ge- 
groeit zyn , koken die in water, en drinken dagelyks 
's morgens een tbeekopje daar van , zómtyds ook daar by 
doende de wortelen van Bonga raju puti, tegens alder- 
bande ingenomen venyn , dog tu[fen beiden moet men drin- 
ken wit Kalbabaer , Calappa laut , roode koralen , en 
yvoor , alles op een ruigen fleen met water gevreeven , zyn- 
de dit onder anderen geprobeert aan een Duits Koopman 
in Ternaten , die van zyne Meid met fpinmekoppen ver- 
geven was. 
~ Dewyl’t dikwils aan bangende en afgebrooken plaat- 
zen, of anders met de boofdwortel boven de aarde flaal , 
zoo gebeurt bet, dat den knoeftigen kop in den ouderdom 
uitgewortelt wert , en als een oude Callappus langs de 
grond rolt. *Deeze koppen bereiden de Favanen tot de 
koft aldus , zy fchrapen ze klein, knedénze met Aswater, 
op dat de bitterheid daar wit komt, verfchenze dan weder 
uit met zoet water een etmaal, droogen ze wat, en koo~ 
` Kenze nog eens. 
De bladeren in buis gelegt ruiken eenige dagen lieffi- 
lyk, boewel flap na ’t Poelaffari trekkerde. 
De agt en Twintig fte Plaat 
Vertoont de Water-vaaren plant, welke mogelyk is de groote 
Vaaren, in langwerpige, finalle, en met getande bladen, 
flegts verdeelt van Sloan. Hifl. Fam. tem. 1. Tab. 40. 
? = AGT 
