X. Boek, XLVIII. Hoofdft. 
CAPUT QUADRAGESIMUM OCTAVUM. 
Filix efculenta, five femma. Sajor pacu, 
agreftes Filicum fpecies defcribemus, atque pri- 
mo hoc in capite Feminam , que ufitatillima & 
edulis eft, ac dein in fübfequenti marem. 
IE binis fubfequentibus capitibus duas vulgares 
.. Filix efculenta ‚five Femina, vulgo Sajor pacoe dita, 
h. e. Filix edulis per excellentiam, fupra enim aliz 
memoratz funt fpecies, ac plures fubfequuntur, qua- 
rum pats quzdam edulis, eítque hzc vulgari noftrati 
feminz quodammodo fimilis, quoad mollitiem & gla- 
britiem , fed quoad foliorum formam noftrati mari 
fimilior eft, aliquando autem eft monoclonos , ali- 
quando polyclonos. Monoclonos hic frutex eft primo, 
quum erumpit, nec ultra binorum pedum altitudinem 
obtinet, plures enim tum caules fibi adunati unica 
ex radice progerminant, inferius pennam, ac fuperius 
culmum craffi, ad internam partem fulcati, exterius 
rotundi , inferius ex viridi fufci, feu nigricantes , 
parumque rugofi , fuperius pallide virentes & glabri, 
utrimque folia expanfa funt, plerumque fibi obpofita , 
fuperiora parum fzpe differunt cum inpari extremo, 
eculiaris forme, latiora & longiora reliquis, & in- 
erius oris protuberantibus, qua in nova excrefcunt 
foliola. we 
Cetera vulgaris funt Filicum forme, quinque pol. 
lices longa, ultra digitum lata, ad oras rotunde den- 
tata, late virentia, glabra’, ac fere fplendentia, fub- 
tus multis protuberantibus ac transverfalibus. coftis 
pertexta, atque in longum terminantur apicem. Pri- 
ma ejus cyma fuperius circinnum format convulutum 
inftar vermis, ejusque caulis inferius parum pilofus eft, 
He caulium collectiones fefe fenfim fupra terram ` 
adtollunt, ac brevem formant ftipitem, ex fimplici- 
bus, craffis, firmis, & nigricantibus compofitum filis, 
oblique & intricate decurrentibus inftar venarum pal- 
me manus ac pedis, ad craffitiem pollicis vel bino- 
rum digitorum & altitudinem manus, illorum vero 
folia inferiora unicam modo gerunt pinnam , fed fub- 
fequentia ex centro exeuntia ad altitudinem trium ac 
quatuor pedum , in laterales fefe dividunt pinnas , 
utrimque tres quatuorve fibi directe obpofitas , pe- 
dem vel ulnam altas, in hifce lateralibus pinnis fo- 
liola ejusdem locantur formz E ordinis, uti fupra 
dictum fuit, fed paulo minora funt. 
Folia tenerrima funt, flaccida, ac mox flaccefcunt, 
quum abrumpuntur, talique modo efui apta. cenfen- 
tur, vetuftiora autem fenfim duriora funt en armer 
St magis obfcure virentia , quz. tamen non efculenta 
funt. Tenerorum foliorum fapor Filicinus eft , fed 
fatuus, oleraceus, & cum quadam mucilagine. 
Radix eft congeries intricata ex nigricantibus com- 
pofita filis & fibrillis, quz late fefe difpergunt, nec 
terre firmiter inherent, hic & illic novas producen- 
tes plantulas, directe autem fub frutice hec congeries 
folida eft, externe lignofa & fibrofa , interne herbacea. 
Aliquando eam plantavi in horto meo loco arenofo 
& humido, ubi hec Filix caudicem formabat infan- 
tis brachium craffum, ac binos pedes altum, ex fimi- 
libus nervis compofitum, quique rugofus eft, ac fove- 
olis diftin&tus , retinens folia in folitariis pinnis , donec 
ter ea depofuerat, dein laterales emittebat pinnas. 
Ex hoc ftipite octo fubfequentes herbe aliquando 
fucceffive , fepe etiam fimul progerminabant , que in 
eodem quidem crefcebant horto, fed quarum que- 
: dam fatis remote diftabant, cujus rei nullam aliam 
dare poffum rationem , nifi quod ventus ipfarum femen 
in mufcofum ftipitem inpulerit, quod in ipfius foveo- 
lis fotum ibi progerminavit: ac fubfequentes erant. 
Primo. Paraphyas ejusdem Filicis ad latus excre- 
feens, fed parum a matrice diverfa, ipfius enim cau- 
les nigri erant & glabri , pedem fere longi , quibus 
folia fibi obpofita infidebant fere ejusdem cum ma- 
trice forme , fed breviora, ac tria inferiora paria 
foliolum gerebant tanquam adpendicem. Poftica fo- 
li pars profunde incifa erat usque ad nervum me- , 
dium, reliqua integra erant, & inlongum terminantur 
apicem, glabra porro nec un atque ejusdem fa- 
poris, mihique vocatur hec Filix e Filice. 
‘ Sccundo. 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
67 
AGT EN VEERTIGSTE HOOFDSTUK. 
De eetbaare Vaare. : 
N deze twee naafivolgende Hoofdflukken zullen wy de 
I twee gemeene veldzoorten van Varen befchryven , en 
daar van eerflelyk in dit Hoofdftuk bet wyfke , als 
zynde bet gebruikelyk[le en eetbaar ‚en daar na in't vol- 
gende bet manneke, : 
Filix efculenta five Foemina in 't gemeen Sai pa- 
coe genaamt , dat is eetbare Waren door uitnementbeid , 
want boven nog eenige andere verbaalt zyn, en nog meer 
volgender , waar van men ook iets eetbaars beeft , is on- 
ze gemeene vare wyfken wat gelyk aangaande zyne week- 
beid en gladdigheid, maar aan gedaantens van bladeren is 
bet ons Varen manneken gelyker, bet is zomtyds eenftes- 
Jig, zomtyds weelfteelig. Eenfteelig is den firuik , voor 
eerft , als by op/cbiet, en niet boven twee voeten boog is, 
komende veele fleelen digt tegens malkander fiaande uit 
eene wortel, beneden een fcbaft , en boven ruim een firoo- 
balm dik , aan de hinnenfte zyde gevorent , buiten rond, 
beneden uit den groenen bruinagtig, of vuil-zwart , en 
wat ruig , maar boven ligt=groen , englad. Terweerzyden 
ftaan de bladeren uitgebreid , meeft tegens malkander , of 
de voorfle een weinig ver/chillende met een voor wit, van 
een byzonder fatzoen , breeder en langer dan d'andere , 
en agter met uitjtekende boeken ; die tot nieuwe blaadjes 
werden. 
De anderen zyn van bekende Varen fatzoen, vyf duimen 
lang , ruim een vinger breed, aan de kanten rond ge- 
tant, blyde-groen , glad’, en fcbier blinkende , van on- 
deren met veele uitfteekende dwersribbekens doorregen, en 
eindigen in een lange fpitze. Zyn ecrfte fcheute maakt 
boven een krul in malkander geroli als een worm, en zyn 
Steel is beneden wat bairig. 
-= Deze vergaderinge van fteelen verbeffen ben allenskens 
boven de aarde ,. en formeeren een korten flam , van en- 
kele dikke fbyve , en zwartagtigedraden gemaakt , febuins 
en verwert door malkander loopende, gelyk de aderen aan 
s'menfcben band , en voeten , een duim of twee vingers 
dik, en een band boog , waar aan de onder[le bladeren . 
nog al een[leelig zyn, maar de volgende uit de midden 
voortkomende tot de hoogte van drie of vier voeten ver- 
deelen ben in zydetakken , drie en vier terwederzyden , 
regt tegens malkander , een voet of cen elle boog, aan 
deze zydetakken ftaan de blaadjes in de zelve fatzoen , en 
order ,gelyk boven gezegt is, of een baartje kleinder. 
De bladeren zyn zeer teer , flap, en verflenzen ftraks , 
als men ze afbreekt , en zoo lange ze zoodanig zyn , agt 
men ze tot bet eeten bekwaam, maar de ouden werden al- 
lenskens border, ruiger, en donker=groender , die men dan 
niet en eet. De fmaak van de jonge bladeren is wel Varen- 
agtig , egter laf, en moeskruidagtig met eenig fmeerigbeid. 
De wortel is een verwerde klomp van zwartagtige dra- : 
den, en vazelingen gemaakt , die zig verre verfpreiden s 
en niet vaft in de aarde bouden , bier en daar gieuwe plantjes 
voortbrengende , dog regt onder-den ftruik is deze klomp 
«vat mafief , buiten boutagtig en dradig , binnen kruidagtig. 
Ik beb ze zomtyds in mynen tuin geplant , op een zandige 
en vogtige plaatze , daar deze Ware een flam verkreeg, - 
een kinds arm dik , en twee voeten hoog , van diergelyke 
zenuwen gemaakt, ruig, en vol kuilen, beboudende de 
eenfteelige bladeren , tot dat by driemaal dezelve verwiffelt 
bad, daar na begon by eerfi xydetakken te krygen. 
Aan den flam. kwamen vervolgens en dikwils te gely- 
ke de navolgende agt kruiden daar uit , die «vel mede tn de 
zelve tuin Honden , dog zommige wat vry verre daar van 
af, ‘waar van ik geen andere reden kan geven, dan dat 
de wind bet zaad der zelver tegens den mosagtigen ftam 
moet aangevoert bebben , die in deffelfs kuiltjes gevat , 
en voorts uitge/preten zyn. Zy waren deze. 
1. Een bygewas vun de zelve Varen regt ter zyden uit- 
komende , dog een weinig van de moeder verfchillende , want 
de fleelen waren regt zwart , en glad , fcbier een voet lang, 
daar aan de bladeren tegens malkander ftonden , fcbier van 
de zelfjte fatzoen als de moeder , dog korter , en de drieag-* 
ter[le paren badden nog een klein blaadje, agter aangewas- 
fen. De agterfte belft was diep ge/needen tot de middelze- 
nuwe toe. De reft was ongejneeden, en eindigde in een 
lange fpitze. Voorts glad, zonder eenige ruigte, en van 
dezelve fmaak zynde, by my genaamt Filix e Filice. 
le 2. Een 
