D 
63 HERBARIIAMBOINENSIS  LibrX. Caput XLVII, 
Secundo. Gramen parvulum, ut puto fpeciei, que 
fupra vocata eft Gramen aciculatum , foliolis minimis , 
fed nullum proferens femen. Tertio. Sonchus Amboi- 
nieus. Quarto. Herba fentiens. Quinto. Crufta ter- 
re ‚feu Curanafi minus. Sexto. Prunella alva rotunda. 
Septimo. Efula efonlenta, Oftavo. Senecio Amboinicus. 
Nomen.’ Latine Filix efculenta, five Femina; Malai- 
ce Sajor pacu; Javanice & Baleice Paku & Pakis; Am- 
boinice Uttawäa , Uttawäu & Bajo; Ternatice Pa- 
kis; Sinice Koe tzayn. ; 
Cunéte. Filices nomen Pacu obtinuerunt a folii feu 
pinne forma, que fi adcurate confpiciatur folitaria , 
clavum ligneum refert, fed Europei eas denominant 
ex tota folii pinna, cujus forma alam refert avis in- 
gentis, unde & Greci eas vocant zé, Germani eas 
vocant Farnkraut a plumis. Latinum nomen Filix ortum 
ducere videtur a Greco QAxov, h. e. folium, quum 
tota planta nil nifi folia confpicienda przbeat , uti 
& certa quzdam fpecies Phyllitis vocatur. 
Locus. Sajor pacu potiffimum crefcit in locis areno- 
fis, humilibus, & lapillis mixtis, ac proinde ubique 
reperitur ad fluminum ripas, & in humidis Sagus fil- 
vis, ubi folum eft arenofum, & nor. cenofum. n hor- 
tis etiam plantarí poteft, fed non in locis pinguibus, 
tum enim perit vel tabeícit, qui itaque eam expetit 
vegetam,.ac fepius tenera ejus ac pinguia defiderat 
folia, oportet eam locare in angulo feparato, vel fub 
ftillicidio rech in folo humido & arenofo, ubi tum 
a multiplicatur, ut quidam ejus furculi extrahen- 
di fint. . 
U/us. Tenera & mollia harum fpecierum folia om- 
nibus harum infularum incolis celebre funt olus, præ- 
fertim in filvis, ubi ea involvunt viridi.arundi Dam- 
boes, tam fola , quam aliis mixta oleribus cum pi- 
fciculo vel fquilla, quam in fluvio capiunt, ac fimul 
füpra ignem coquunt. Ex iftis foliis ac cyma præ- 
ftans quoque componi poreft Lactuca, tam fola quam 
aliis mixta herbis lactuceis , qui cibus inprimis gra- 
tus eft iis, qui ex mari adpellunt, refrigerat enim 
modice, & alvum laxat, prefertim fi fuperbibatur 
_ vinum arboreum. 
Hiric adparet virium ingens varietas, quz inprimis 
cauflatur ex regionum climate , quis enim in Europa 
auderet quandam Filicum fpeciem loco Laétuce ad- 
hibere, quum hec Indica Filix innoxia & grata fit 
herba oleracea, licet non facile quis Europeorum 
eam audeat edere, antequam ab alio id vidit perac- 
tum, quum Filices apud nos tam male audiant, 
Oportet autem in colle&tione rite nofcere hoc Sajor 
pacoe, optimum enim cenfetur, quod ad fluminum ri- 
pas & in Sagus filvis crefcit, atque parum nigrefcit in 
caulibus, ubique glabrum eft & fplendens, exceptis 
teneris circinnis feu cyma, qui inferius parum rugofi 
funt, ita ut ejus forma bene perfpectafit, quum multi 
reperiantur incole, ac praefertim peregrini fervi, qui 
pravas p vera conligunt fpecies, ac preterea fcien- 
dum eít, non omnibus nec femper conducere perfo- 
nis, multi enim efu hujus Lactucz nimis laxam gerunt 
alvum, unde & vetita eft Diarrhea laborantibus, 
fic etiam nulli crudi fruétus huic fuperedendi funt , 
qui corruptum faciunt chylum, ac facile Dyfente- 
riam cauffant. 
Europez quedam mulieres etiam compererunt , 
vel faltem de hac teftantur herba, loco Laétuce ni- 
mis avide comeftam, ipíis cauffam fuifle abortus , 
quod tamen vitium. non lubens huic inputarem her- 
` be, quum mihi notum fit, perfonam iftam depravato 
laboravifle ftomacho , quz neque falutarem digerere 
poterat cibum , hinc conducit La&tuczm Sajor pacoe 
addere pauca Sinapios folia, Cepam viridem, ac Pe- 
trofelinum. 
Hunc in finem tentavi Sajor pacu in meo plantare 
horto , ut (emper viridis & vegeta ad manus effet her- 
ba, quum in campis aliquando pauca reperiatur copia, 
ob plurimos fervos & animalia, que id decerpunt 
“continuo , fed comperi non tam preftantem habere 
faporem filveftri , aut quod foli magis exponitur. 
Quam primum folia indurefcunt vel ficcantur, non 
amplius decerpenda funt, tenera enim & cibo apta 
ke, Er a planta diffolvi poffunt, quum caules ve- 
tufti lignofi funt, nunquam in cibo adhibendum eft, 
nifi 
2. Een klein grasje, zoo ik giffe van de zoorte, die 
boven Gramen aciculatum, genoemt is, met kleine blaad- 
jes als wegtree, dog geen zaad voortbrengende 
chus Amboinicus. 4. Herba fentiens. 5. Crufta Ter-. 
re of Caranaffi bet kleine. 6. Prunella alba rotunda. 
7. Efula efculenta. 8. Senecio Amboinicus. 
Naam. In ’t Latyn Filix efculenta, five Foeminas 
in °t Maleits Sajor pacu; in’ı Javaans en Baleis Paku 
en Pakis; in ’t Amboins Uttawáa, Uttawäu, en Bafo; 
op Ternaten Pakis, in ’t Chinees Koae tzayn. 
Alle bebben ze den naam van Pacu bekomen , van de 
gedaante der blads in "t byzonder bekeken, "t welk na een, , 
boute nagel galykt , maar de Europianen benoemen * na 
de gedaante van den gebeelen bladdragenden fiel, dewel- 
ke een wieke of vlerk van een grootte vogel gelykt, waar 
van zede Grieken mrépe noemen, de Duitze noemenze Farn- 
kraut, van veeren. Den Latyn[cben naam Filix fcbynt 
afkomftig te zyn van bet Grieks QUAAov, dat is blad , de- 
wyl men aan de gebeele plante niet dan bluderen ziet, ge. 
lyk ook nog een zekere zoorte Phyllitis genaamt wert. 
Plaats. De Sajor pacu waft lieffi op zandige plaatzen, 
daar bet laag en met fieentjes vermengt is, en dierbalven 
over al te vinden, aan de oevers van de rivieren , en in 
vogtige Sageboffen , daar bet zandig , en niet flikkig is. 
en kan ze ook in de tuinen wel planten , maar men 
moet ze op geen goed land zetten , nog eenige weldaad 
daar aan doen , want daar van gaat ze uit , of faut te 
kwynen , die 'er dan deugt van bebben wil , en dikwils jonge 
vette bladeren plukken , moet ze in een afgezondert boek 
by muuren, of daar den drop van "t dak valt, in een vog- 
tige zandige grond zeiten, Daar ze dan zoodanig vere 
menigvuldigt , dat men zommige fpruiten uittrekken moet, 
Gebruik. De jonge en malze bladeren van deze zoorten 
zyn by alle deze Eilanders een vermaard moeskruid, in- 
zonderbeid in ’t bos, daar zy de zelve in een groene bam- 
boes doen, zoo alleen als met andere moeskruiaen gemengt, 
nevens een visje of garneeltje, dat xy in de rivieren van- 
gen, en zoo te zamen over: *t vuur koken. Uit deelt: 
bladeren:en fcheuten kan men'ook een goede falade maken, 
zoo wel alleen, als met andere falaadkruiden gemengt , een 
koftje inzonderbeid aangenaam die geenen , die eerit uit zee 
komen , want bet verkoelt matig, en lakzeert den buik, 
inzonderheid als men eenige boom-wyn daar op drinkt. 
Hier aan ziet men , wat groot verfchil inde kragten'toce 
brengt , de verfcheidentheid der landen en des klimaats , 
want wie zoude in Europa durven befiaan eenige zoorte 
van Varen tot moeskruid of falade te gebruiken, daar de- 
ze Indifcbe Varen een onfcbadelyk s, ijden moeskruid 
is, hoewel. geen Europeaan ligt beftaan zal, daar van 
te eeten, eer by "t van anderen ziet voordoen , dewyl de 
Varen zulken kwaden naam by ons bebben. : 
Men moet egter kenniffe bebben, om dit Sajor pacoe te 
verkiezen, waar van men bet befte boud , bet geene aan 
de rivierkanten en in de Sagebo[Jen waft , bet geene weini 
zwart aan zyne fleelen beeft, over al glad, en blinke 
is, bebaluen de jonge krullen, die beneden wat bairig zyn, | 
in zomma men moet op zyne gedáante wel letten , dewyle 
ook veele Inlanders , inzonderheid vreemde Slaven gevonden 
werden, die verkeerde Ware zoorten voor de regte nemen, 
en dan moet men nog weten, dat ze niet voor alle perfonen 
of altyd dient, want veele door nuttigen van falade al te 
weeklyvig daar van werden, wesbalven zy die geenen ver- 
boden is, die aan de buikloop vaft zyn , zoo moet men ook 
geen rauwe vrugten daar onder eeten , dewelke een bedir- 
ven geil maken, en ligtelyk een roden loop verovrzaken. 
Zommige Europifche vrouwen bebben ook bevonden, of 
immers zy-betigtigen van dit kruid , dat bet in falade 
te gulzig genuttigt , by baar oorzaak gegeeven beeft tot 
een misval , welke kladde ik egter dit kruid niet gaarne 
wilde toefchryven, dewyl ik weer , dat die Perzoon een 
bedorve maag badde, die zelfs van goede koft letzel kreeg, 
daarom is °t raadzaam , dat men onder de Jalade van Sajor 
pakoe een weinig mostaart-bladeren , groene. Ajuin, en 
Pieterfelie menge. 
Tot dezen einde dan beb ik onderftaan de Sajor pacu in 
myn bof te planten, om altyd by de werken te hebben, 
dewyl ’t in veld zomtyds fchaars te vinden is , wegens 
meenigte van Slaven en vee , die bet geduurig plukken, 
maar bevond , dat bet zoo goed van {maak niet was y als 
't geene in*t wild waft, en wel ter zonnen ftaat. 
Zoo draa de bladeren hard werden of rammelen , moet 
men "t niet meer plukken, want de jonge , en tot de koft 
bequamer , kan men met de nagels ligt afnypen, daar de 
oude fleelen wat boutagtig werden , gebrutet bet ook nooit 
. 4n 
3. Son-. 
