X; Boek. XLIX. Hoofdft. 
nifi prius fit bene lotum, quum infeéta in hoc ova 
deponant & ipfi figunt. Vetuftis ac ficcis foliis fub 
axilla depofitis vel adfriétis moleftus tollitur fudor - 
atque ‘odor. 
F. Baubini Lib. 37. Cap. 1. Filix glabra, five mollis 
genere convenire videtur cum noftro Sajor pacu, nam 
& illa ramofa eit in figura. 
Huc quoque alia pertinet fpecies Filix lanuginofa 
di&a, Amboinice Utta baburu, h. e. Sajor pacu ba- 
bulu, que frutex eft fimplices gerens.erectos caules, 
quirique fexve pedes altos, qui nullum formant cau- 
dicem inftar precedent , atque ex nigro ruffefcit 
hzc planta, ipfiusque caules ad internam partem pla- 
num formant canalem, in dorfo autem fubtilem fut. 
cum, magna ex parte glabri, fed inferius prope radi- 
cem denfa lanugine veftiti funt, perfe&e ovillam la- 
nam referente , coloris ruffi, plurima autem hujus 
pars ipfi adheret radici, ad caules autem floccis ab- 
ftrahi poteft. 
Radix in medio craffa eft, ac ftipitem quafi format, 
undique multis tenuibus fibrillis obduétam. Laterales 
rami directe fibi obpofiti funt, fed anteriores parum 
differunt, hifce folia infident alternata, digitum cir- 
citer longa, & incifa, feu dentata inftar Sajor pacu, 
fuperne & inferne glabra, quam diu tenera, vetufta 
enim per femen quafi arenofa funt. 
- Reperitur hzc fpecies ad & in anterioribus monti- 
bus, uti & in vallibus, & ubialta funcripe. Ejus cyma 
eft ingens circinnus, uti in aliis Filicibus, palmam 
fere longus, fubtus lanugine obduêtus, unde caudam 
refert animalis: Coeskoes dicti. ; 
Inter omnes filveftres Filicum fpecies hzc aptiffima 
eít ad cibum, quam diu a od olia funt tenera, ac ` 
ajo 
proximum tenet locum poft r pacoe, tam cruda 
ad Laétucam, fed potiffimum cocta cum pifcibus vel 
carné inftar oleris. Ejus lanugo in aqua elota, & ad 
folem ficcata, Amboinenfibus in ufu eft ad pulvinaria 
inplenda. 
Tabula Vigefima nona 
Filicem exhibet efculentam feu feminam Sajor pacu dictam , que 
proxime cum Parapanna Marayara H. Malab. Tom. 12. Zab. 
15. convenit, ` 
AMBOINSCH KRUIDBOEK, e 
in de koft, dan eerft ter degen in water ge/boelt y om dat 
bet ongedierte zyne eiers daar aan beft, of bangt. Met 
de oude en gedroogde bladeren onder Okgelen geurecuen 
verdryft men den mocielyken /weet en reuk, 
De gladde ofte zagte Varen van J. Bauhinus febynt 
in geflagt over een te komen met ons Sajor pacu , want 
in de figuur is ze ook met takken verbeeld, ` 
Hier onder beboort een ander zoorie. genaamt Filix la» 
nuginofa ; in "t Amboins Utta hahuru , dat is Sajor pacu 
babulu, werdende ftruikagtig met enkelde fieelen opjchie- 
tende, vyf of zes voeten boog , die geen. ftam formeeren 
gelyk de voorgaande , zwart met ros vermengt, aan de 
binnenzyde een vlakke geut , en op de rugge een fubtiele 
voren , heel glad, maar beneden op de wortel zyn ze met 
een digte wolle bekleed , en bezet, regt na fchaapswolle 
gelykende , van coleur ros , bet meejle deel aan de wortel 
oak hangende , dog omtrent de fteelen kan men ze met 
vlokken aftrekken. 
De wortel in de midden is dik , en formeert een flam, 
rondom met veele dunne vezelen bebangen. De zyde- 
takken flaan regt tegen malkanderen , dog de woorfte ver- 
Schillen wat , daar aan fiaan de bladeren verwiffelt tegen 
malkanderen, omtrent een vinger lang , en gefnibbelt of 
gekeept gelyk de bovenftaande Sajor pacu , boven en on- 
der glad, 200 lang ze jong zyn, want de oude worden van 
onderen wat zandig. 
Men vindt bet aan en op bet voor fte gebergte , als mede 
in de valleien, daar booge oevers zyn , zyn eerfte Cyma 
is een grooten krul gelyk andere Varen, [chier een band 
lang , van onderen met wolle bezet, waar door ’t aan 
een fteert van een Koeskoes gelykt. : 
Onder de wilde V are-zoorten ts dit bet bekwaam/te tot 
de koft, te weeten zoo lang de bladeren jong zyn, en 
heeft den naaften plaats na de voorgaande Sajor pacu, 
200 wel rauw onder zalaad , dog meeft- met vis of vlees , 
gekookt als een moes, zyn wol in water at adi , en in 
de zon gedroogt is by de Ambonefengebruikelyk , om flaap- 
kuffens daar mede te vullen. ` 
De negen en Twintigfte Plaat 
Vertoont de eetbare Vaare-plant, ofte het wyfje Sajor pacu ge» 
naamt, welke het naafte met de Parapanna Maravara van 
de Hort. Malab. Tom. 12. Tab. 15. overeenkomt. 
CAPUT QUADRAGESIMUM NONUM. 
Filix Amboinica mas , five agrefiis. 
~ Pacu lacki lacks. ` | 
as feu agreftis Sajor pacu fpecies cum noftrate 
M Filice proxime convenit, acfemper monoclo- 
nos eft,.verum altior excrefcit femina, ad 
uatuor mempe pedum altitudinem, nec notabilem 
ormat caudicem, ejus caules inferius parum nigricant, 
. feu fordide fufcifunt, fed plerumque pallide virentes, 
. rotundi fere, nec fulcati, ubique rugofi , ac pilis hirti. 
Folia ample extenfa funt, magis compacta, & lon- 
jora quam in femina, ad ta&um rugofa, ac ficca ex 
"e ECH virentia, fed fine ullo fplendore, fique vetufta, 
inferiore parte .quafi arenofa , faporis ingrati , nec 
efui apta. ia : 
Radix quoque conftat ex fimplicibus, nigris, & du- 
riufeulis fibrillis, firmius terre infixis, nec furculos 
proferentibus uti femina , quod neque opus erat, 
quum vera fit terre foboles , ubique fponte excres- 
cens. : 
Nomen. Latine Filix Amboinica mas, five agreflis; 
Malaice Pacu lacki lacki. 
Locus. cem fponte crefcit in fterilibus & incul- 
ko ee in plateis juxta fepta, & in agro fub fruti- 
culis. 
Ufus ejus nullus mihi innotuit, oportet autem eam 
nofcere , ut ab efculenta diftingui poffit , fed preterea 
non in uno fimul crefcunt loco. : 
Filix urens quoque pertinet ad Filicem marem , varios 
emittens fimplices ereétos.caules , ad pedis aut paulo 
magis altitidinem , cceruleo virides, feu plumbei fere 
coloris, & ad ta&um rugofos. 
Foliola 
NEGEN EN VEERTIGSTE HOOFDSTUK. 
He Amboinfche mannetjes Vaare. 
* 
et manneken , of wilde zoorte van Sajor pacu, 
komt met onze Waren naaft over een , en blyft al- 
tyd eenfteelig , Jcbiet booger op dan bet wyfken, . 
te weten vier voeten hoog , en zet geen zonderlyken ftam y 
de ficelen zyn beneden een weinig zwart of vuil-bruin, 
voorts doorgaans bleek-groen , [cbier rond , en niet ge- 
vorent, over al ruig, en met bairtjes bezet, 
De bladeren fiaan wyd uitgebreid , digter op malkan- 
deren, en langer dan aan’t wyfken , ae in "t aantas- 
ten, en droog, geel-groen, dog zonder eenige glants , als 
ze oud werden, aan de kä $ zyde zandig , onlieffelyk 
van fmaak, en tot bet eeten niet bequaam, ^ 
De wortel beflaat mede uit enkele zwarte en bardagti- > 
ge vazelingen, va[ler in de aarde boudende , en brengen- 
de geene fcheuten voort gelyk bet wyfken, "t welk ook 
niet van noden was , vermits.bet een regt kind der. aar- 
den is, over al van zelfs voort komende.- 
Naam. In ’t Latyn Filix Amboinica mas, five Agres- 
tis; in °t Maleits Pacu lacki lacki. 
Plaats. Het waft over al van zelfs op dorre ongebouw- 
-de plaatzen, op de ftraten, langs de paggers, en't veld 
onder ligte ruigtens. 
Gebruik. Van zyn gebruik is my nog niets bekent, en 
men moet bet leeren kennen om van bet eetbare te konnen 
onderfcheiden , bebalven dat ze ook-niet op een plaats by 
malkander waffen. 
Filix urens beboort ook onder Varen bet manneken , 
met verfcheide enkele fleelen opfchietende tot een voet of 
wat meer , blauw-groen, of lood-verwig , en ruig in't 
aantaflen. 
15 5 De 
