H 
SE HERBARII AMBOINENSIS 
.. Foliola direéte fibi funt obpofita, tenuia, fubtilia, 
dentata, pilofa penitus, feu lanuginofa, quibus facile 
diftingui poffunt a cun&is Filicum fpeciebus, immo 
ab iplo vulgari Filice mare, cujus nulla tam lanugi- 
nofa funt. : 
Filix urens vocatur , Malaice Pacu api; ac Belgice 
Vuur-varen. In folo crefcit duro & argillofo fub fe- 
pibus, fed potiffimum ex muris, quiex lateribuscoc- 
tis exftruéti funt, immo etiam in hortis fub fepibus, 
fed maxime ubi aree fimilibus cinguntur lateribus. 
Oportet eam nofcere , & ab aliis diftinguere Filicibus, 
ut evitari poflit ob pravas ejus qualitates, adeo enim 
urentis & ferventis eft nature; acfi adfinis effet Aro. 
Non tantum in ore ac labia urit, ita utintumefcant, 
fed fi manus per faciem exhalantem fricentur, qui- 
bus hzc herba tractata fuit , tum ardor & rubedo in 
facie fentitur , ac(i contritis Capficis effet confriéta. 
Quum hunc ardorem aliquis exftinguere velit aqua, 
vehementior multó evadit, unde locus adfectus ci- 
nere fricari debet, vel fucco Hortulane Malabarice , 
. quod in me ipfo exploravi. 
tiel, gekerft , gants bairig of wolagtig , waar aan men 
ze ligt onderfcbeiden kan van alle andere Vare zoorten, 
zelfs van "t gemeene mannekens Vare, waar van geene 
zoo Wolagtig zyn. 
Men beet bet Filix urens ; in "t Maleits Pacu api, 
in ’t Duits Vuur-vare. Het groeid op een barde en dor- 
re kleigrond , onder de beggens , dog liefft uit de muren 
van gebakke flenen gemaakt , zelfs in de tuinen onder de 
heggens , dog liefft daar men de beddens met diergelyke 
Teen omzet. Men moet het leren kennen , en vanan- 
dere Waren onderfcheiden om bet te konnen myden we- 
gens zyne kwade nukken, en eigen/chappen, die bet beeft, 
want bet is zoo beet en brandende van natuur , als of °t 
uit de maag {chap van Aron was. 
Het brand niet alleen in de mond en lippen, dat ze op- 
fwellen , maar als men ook met de banden over °t fweetige 
aangefigt veegt , waar mede men dit kruid gebandelt beeft, 
zoo gevoeldt men den brand, en de roodigbeid in ’t aange-. 
zigt, even als of men met gevrecve Ritsjes geflreeken was, 
Als men deze brand met water wil biufjen, zoo werd 
by tiog beviger , daarom men de verbrande plaats met alle 
vryven zal, met de Jap van Hortulana Malabarica , bet 
welk ik aan my zelfs geprobeert bebbe. 
CAPUT QUINQUAGESIMUM. 
Lonchstis Amboinica. Pacu udang. 
H: in capite quintam & fextam Filicum fpeciem, 
defcribemus , quam Loncbitidem Amboinicam effe 
puto, quamque dividimus in ream & volubilem, 
rectaque iterum fubdividitur in majorem & minorem, 
“que omnes in hoc capite defcribuntur. 
Primo. Lonchitis Amboinica recta major, fimplices 
gerit caules , quatuor & TENIS pedes altos, adinter- 
nam partem maxime fulcatos , ceterum rotundos , 
firmos, Ca fed fragiles, cinerea & arenofa la- 
nugine tectos, que abradi poteft, intus vero herba- 
cei funt, intertextis nigris filamentis, que detracta 
albefcunt. "Tertia caulis pars ad radicem nuda eft; 
reliqua vero pars auéta eft utrimque longis , anguftis , 
& extenfis foliis plerumque fibi obpofitis, a quinque 
ad otto pollices longis, vix digitum latis, amplis in- 
terftitiis, oris equalibus, & in tenues apices excur- 
rentibus. por ; 
Tenera folia non rubent, fed albent , vel pallide vi- 
rent, ipforumque apices circinnati feu convoluti funt. 
Vetufta folia fubtus juxta orasin ordine gerunt obfcu- 
ra feu ruffa punéta , feu verrucas inftar aliarum Filicum 
fpecierum. Ejus cyma convoluta eft inftar vermis 
more Filicum. Omnes caules ad internam partem 
.fulcati funt, ac prope radicem concurrunt, que ex 
fimplicibus conftat nigris filis cum innumeris tenuis- 
fimis fibrillis, in terra ample fefe extendens, & novas 
producens plantulas, ita ut in ejus centro nil folidi 
reperiatur. 
Nomen. Latine Loncbitis recta major; Malaice Pacu 
Sa befaar , feu Puti; Amboinice Poppo feu Boppo , 
& Utta waba lauila; Baleyice Bitbit befaar ; Ternatice 
Lage lage. : 
us. Sponte crefcit ad oras filve, &. ad ripas 
faxofas fluminum , ut & fub fruticulis , ubi folum eft 
humidum, & ubi aliquando ad viri alticudinem ex- 
: crefcit. Innudis etiam reperitur montibus fub Schoenan- 
ibo fatuo feu Hulong , fed que non tam bona vel te- 
nera eft, quam ubi alia excrefeit. 
. Uus. Tenera folia parum rubentia & flaccida ab 
incolis coquuntur in vile olus. Baleyenfes binas ejus 
formant fpecies forma non diverfas, fed foliorum co- 
lore, quarum prima rubra eft mox defcripta , cujus 
tenera folia diu rubent; in Amboina vulgaris. Secun- 
da alba eft, que in Amboina raro reperitur, hzc non 
rubet , fed ubique alba lanugine tecta eft, mollis, & 
Íplendens inftar ferici. Ambz he fpecies ab ipfis in 
jor feu olus coquuntur, fed cantum defe&u aliarum 
herbarum vel cibi.. : 
Secundo. Loncbitis refta minor, humilior eft, non 
ultra binos pedes cum dimidio vel tres pedes alta, 
quatuor vel quinque fimplicibus adfurgens caulibus , 
qui culmi circiter craffitiem habent s ga internam par- 
tem 
VYFTIGSTE HOOFDSTUK, 
De Amboinfche Lonchitis. 
Filix befebryven, die wy voor een Lonchitis Amboi-, 
nica houden , verdeelen ze in Recta & Volubilis, 
werdende de Recta weder onderdeelt in grooie en kleine, 
alle in dit Hoofdfkuk befchreeven. > 
I. Lonchitis Amboinica recta major, beeft enkele 
fteelen , die vier en vyf voeten hoog op/chieten, aan de 
binnenzyde merkelyk gegeut , de reft rond , fiyf , bout- 
I? dit Hoofdftuk zullen.wy de vyf en fesde zoorte van 
- agtig , dog breekzaam , met een grauwe en zandige wol- 
agtigbeid bekleedr , die menaffiryken kan, binnen zyn ze 
kruidagtig , daar zwarte draden doorlopen , dewelke, ge- 
Jtroopt zynde, wit werden. Het derde deel des fteels van 
de wortel af is bloot , de reft is bezet terwederzyden met 
lange fmalder uitgebreide bladeren , meeft regt tegens 
malkander , van vyf tot agt-duimen lang , [cbaars een 
vinger breed , met wyde tu[Jeplaatzen , en even kanten, 
en daar aan zyn fyne Spitzen. 
De jonge bladeren werden niet rood, maar wit of bleek- 
groen, en bare fpitzen oan omgekrult , of zamen gerolt. 
De oude bladeren hebben van-onderen langs de kanten. in 
een rye, donkere roffe puntjes of wratjes, gelyk meer an- 
dere Varen, Zyn Jcbeute is v'zamen gerolt als een worm, 
na de manier van alle Varen, alle de fteelen zyn binnen 
gevorent , en ftooten t'zamen by de wortel , dewelke uit 
enkele zwarte draden beftaat , met ontelbare fyne vaze- 
lingen bebangen , in de aarde zig verre uitbreidende, en 
nieuwe plantjes voortbrengende , zoo dat men in bare 
midden niets mafiefs vind. 
Naam. Jn bet Latyn-Lochitis re&a major; in’t Ma- 
leits Pacu udang befaar of Puti; in Amboins Poppo 
of Boppo; en Utta waha lauila ; in °t Baléits. Bitbit 
befaar; op Ternaten Lage lage. 
Plaats. Het waft in ^t wild, aan de kantenvan’t hos, … 
aan fleenige oevers van rivieren, enook onder de ruigtens » 
daar bet wat vogtig is, al waar bet zomtyds een mans 
boogten opfcbiet. Men vindt bet ook op kale bergen onder 't 
Schoenantum fatuum of Hulong, ’s welk zoo goed en 
mals niet is dan "t vorige. pn 
Gebruik. De jonge bladeren , die nog wat roodagtig 
en flap zjn , werden van de Inlanders gekookt tot een 
Jlegt moeskruid, De Baleiörs maken’er twee zoorten van, 
aan gedaante niets verfchillende , maar aan de couleur der 
bladeren. 1. Het roode zoo even befchreeven, wiens jon- ` 
ge bladeren roodagtig zyn, en lange zoo blyven, zyn in 
Amboina gemeen. 2. Het witte, °t welk in Amboina zel- 
den gevonden werd, is niet rood, maar over al met een 
witte wolagtigheid bezet , zagt, en glimmende als zyde, 
beide werden by bun lieden tot Sajor gekookt , dog maar 
by gebrek van andere groente of koft. 
Il. Lonchitis re&a minor, is lager van gewas , niet 
boven derdebalve en drie vogten boog , met vier of vyf 
enkelde, en regte Deelen opfchietende , omtrent een firoo- 
balm dik, aan de binnenzyde weinig gegeut , de reft Gr 
JJ » 
Liber X. Caput L; 
De blaadjes ftaan regt tegens malkander , dun, zub- 
desee 
