X. Boek. L, Hoofdft. 
tem parum fulcati, ceterum rotundi, firmi, glabri, 
ex nigro fufci, vetuftiores vero magis virent juniori- 
bus. In binas diftinguitur fpecies nigram & albam. 
Nigra fpecies iftos glabros & ex fuíco nigros gerit 
caules, quibus folia alternata infident, quamdiu te- 
nera, fed feniora directe fibi funt obpofita , atque 
caulis fumma pars convoluta eft. 
Perfecta folia tres & quatuor pollices longa funt, 
digitum lata, oris zqualibus, fed ibi parum finuofa 
funt, utrimque glabra, laete virentia, fed tenera al- 
bicant, breviora, & latiora funt. 
Radix longiffima eft, ac plerumque transverfaliter 
fub terra prorepit multis brevibus fibrillis , ubique 
novas producens plantulas. . Alba fpecies breviores 
‘gerit caules, virides, ac fufco fere colore deftitutos , 
rugofos, feu lanuginofos. Folia ejus breviora, latiora, 
magisque vaga funt, ad oras quoque finuofa, magis 
alba, & ad tactum rugofiora prioribus, fique tenera, 
inftar Serici fere fplendent, quzdam directe fibi ob- 
pofita, quzdam alternata, faporis aufteri, terreftris, ' 
& magis ingrati prioribus. 
Nomen. Latine Lonchitis re&a ,: feu Monoclonos mi- 
nor, Malaice Paku, feu Pakis tickos, h. e. Filix mu- 
rum, quum hi fub his plurimum degunt; Baleyice Pa- 
kis bitbit, ac folummodo Bitbit; Amboinice Boppo & 
Poppo uti precedens. 
Locus. Juxta fluminum ripas crefcit, atque ubique - 
fub fruticulis, ubi folum eft arenofum & humidum, | 
in hortis etiam arenofis transplantari poteft, ubi quam 
maxime multiplicatur per furculos ex transverfali ra- 
dice. 
Ufus. Tam Amboinenfes quam Baleyenfes nigram 
feu primam fpeciem adhibent ad olus feu Sajor, fed 
tantum apud vulgus & defeétu alius cibi. Cruda loco 
Laétuce non valet, quum fapor Filicinus nimis pre- 
valet. Baleyenfes apices hujus herbe poft aures figunt, 
quum in bellum eunt, putantes fefe effe fervatos taétu 
telorum. veneno infectorum , vel falem venenum 
iftorum telorum per hanc herbam enervari, ac vi de- 
ftituere. Siecis utriusque fpeciei foliis corpus etiam 
fricant inter lavandum , ut moleftus ac gravis fudoris 
odor tollatur. 
"Prima feu nigra fpecies cum albis radicibus Termi- 
nalis anguftifolie aque incotta, & per octodecim pro- 
pinata dies jejuno femper ftomacho, Gonorrbeam curat 
tam virorum quam feminarum, ardorem énim exftin- 
guit, & purulentam expellit materiam ‚ac dein modice 
Corroborat vel adftringit, pinguia dutem interim vi- 
- tanda funt, ut & Canaria, ac potus calefaciens. 
Tertio. Lonchitis volubilis exotica, & in Europa pe- 
nitus ignota Filicis fpecies eft, primo fruticem for- 
mans, uti bine precedentes fpecies, rotundos gerens 
glabrosque caules , binos cum dimidio pedes altos , 
dein degenerat in funem volubilem, ex centro fruti- 
cis excrefcentem. ; 
« Folia ejus non- multum differunt a fecunda fpecie , 
fed longiora funt, magisque diftantia, ad oras non 
ferrata vel dentata, fed fubtilibus fpinulis notata, 
quz in vetuftis quoque foliis pungunt, ac folia firma 
& indurata fonitum edunt inftar membranz. Tenera 
ex purpuro rubent, dein pallide rubra inftar codti 
Cancri, ac demum virent, glabra funt, & multis fub- 
tilibus parallelis venulis pertexta. 
* Ex fruticis centro longus fefe adtollit caulis, pen- 
nam. circiter craffus, arbores adfcendens, quas longo 
fune ambit. Aliquando fimplex eft, aliquando fefe 
dividit in magnos laterales ramos vel firmas pinnas , 
quz ex arbore dependent, ac femper bine ternteve 
mul oriuntur. Ronde quidem funt & glabra fed 
empe mes generant fpinulas , ita ut non bene 
tractari poffint. EH 
Folia ejusdem funt forme , pallide quoque rubentia, 
quum tenera, fed firmiora & magis pungentia, in una 
fpecie rubentia, uti di&um fuic, in altera pallide vi- 
rentia feu albicantia, fi tenera , dein vero virentia, 
` Germen generat quafi floriferum, in longum excre- 
fcens racemum , ex quo viginti & viginti quinque 
dependent tenues petioli julos referentes, culmum 
craffi, quinque vel feptem pollices longi , externe 
ruffi , & arenofi'; ita ut arena magna copia abradi 
poffit, intus vero herbacei, & fragiles inftar Sedi , & 
ex.binis quafi partibus compofiti , Januario potiffimum 
provenit in levibus filvis. - s= $t 
Funis 
i 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
^i 
Styf, glad, zwart-bruin, aan de oude groender dan aan 
de jonge. Men verdeelt bet in twee zoorten , zwarte en 
witte. De zware zoorte beeft de voornoemde giadde en 
zwart-bruine fleelen , daar aan de bladeren verwiffedt 
tegens malkander flaan , zoo lang zy jong zyn, maar aan 
de oude fiaan ze regt tegens malkanderen , en ’t opperfte 
van den fteel is t'zamen gekrult. 7 
De voiwaffe bladeren zyn drie , en vier duimen lang , 
een vinger breed, met evene kanten , dog aan de runden 
wat bogtig , ter weerzyden glad , blyde-groen, dog de 
jonge zyn witagtig , korter, en breeder. 
De wortel is zeer lang, en kruipt meeft dwers onder de 
aarde, met veele korte vazelingen over al nieuwe plantjes 
vvortbrengende. De witte zoorte is korter van fleelen, 
dewelke groen zyn, fcbier zonder bruinte, ruig , of wol- 
agtig. De bladeren zyn korter, breeder , en ydeler , ook 
bogtig aan de kanten, witter, en ruiger in "t aanta[len 
dan de voorige, als zy jong zyn, fcbier blinkende als Sa- 
tyn, zommige regt, zommige verwifjelt tegens malkander, 
van fmaak wrang , aardagtig , en onaangenamer dan de 
voorige. 
Naam. Lonchitis reéta, of Monoclonos minor; Jn 
"t Maleüs Paku of Pakis ticko ; dat is Muyfe-vare , 
om dat zig die geerne daar onder opbouden; in’t Baleits 
Pakis bitbit, en flegts Bitbit; in ’t Amboins Boppo, en 
Poppo; als ’t voorige. 
Plaats. Het waft langs de oevers van de rivieren, en 
over al onder de ruigte , daar bet zanaig en vogtig is, 
ook laat bet zig in de tuinen op een zandige plaats ver- 
planten, daar ’t zig zeer vermenigvuldigt , door de Jcbeu- 
ten uit de dwerskruipende wortels. 
Gebruik, Zoo wel de Amboinefen als de Balyers ge- 
bruiken de zwarte , of eerfte zoorte tot kook Sajo? , dog 
maar by flegte lieden, en gebrek van andere koft. Reauw 
tot: zalade dienen ze niet., om dat xy te veel van de Va- 
renagtige fmaak hebben. De Balyers ficeken de toppen van 
dit kruid agter de ooren, als zy ten Oorlog gaan, en 
bouden ben verzekert voor "t kwetzen van bet fpatten-gift 
daar door bewaart te zyn, of immers dat bet /patte-gift 
door dit kruid verfwakt zal werden, en geene kragten 
bebben: Met de drooge bladeren van beide zoorten vry- 
ven ze ook "t lighaam onder ^t waffen , om den laftigen 
Sweet en flerken reuk te verdryven. 
De eerfte of zwarte zoorte met de witte wortelen van 
Terminalis anguftifolia in water gezoden , en agt dagen 
daar van gedronken, telkens met een leege mage , geneeft 
Gonorheeam , zoo aan de mannen als vrouwen. Want bet 
verkoelt den brand, dryft de vuile materie uit, en flopt 
daar na zagjes , maar men moet geen vettigbeid , of Ka- 
nary daar by nuttigen, als mede geen heeten drank, 
. IL, Lonchitis volubilis is een vreemde, en by ons in 
Europa onbekende zoorte van Varen, in ’t eerft een ftruik 
makende, gelyk de twee voorgaande , met ronde en gladde 
Steelen, derdebalve voeren boog. Daar na verandert bet 
in een flingerend touw , uit de midden des firuiks voort- 
komende, 
De bladeren verfchillen ook niet veel van de tweede 
zoorte, dog zyn langer, en wat wyder van malkanderen; 
aan de kantem wel niet t, of gekerft, egter met. 
fubticle doorntjes bezet, die aan de oude bladeren ook fice- 
kelig zyn, en de bladeren zelfs fiyf werdende rammelen 
als perkament. De jonge zyn purper-rood, daar na ligt- 
rood als een gekookte kreeft , ten laaften groen, glad, en 
met veele "ubriele en paralelle adertjes doorregen. 
- Uit bet midden dezes flruiks verbeft xig een langen. 
Deel, omtrent een fchaft dik , die de bomen opklimt , en 
dezelve met een lang touw omvlegt. Zomtyds blyft by 
enkeld, zomtyds verdeelt by zig in groote zydetakken, of 
ftyve ryskens , die van de bomen afbangen, en altyd met 
bun twee of drie uit eenen oor/pronk. Zy zyn wel rond 
en glad, maar met er tyd gewinnen ze korte doorntjes , dat 
men ze niet wel handelen kan. 
De bladeren zyn van bet zelve fatzoen, mede ligt-rood, 
als zy jong zyn, maar [Lyoer en fteckeliger , aan de eene 
zoorte roodagtig gelyk gezegt is ‚aan de andere bleek-groen, 
of witagtig aan de jonge , en daar na groen, 
Het gewint een fcbepzel als een bloeixel , zynde cen 
langen tros , daar aan twintig en vyfentwing dunne ftee- 
len dwers bangen als kattekens , een firoobalm dik, tot 
vyf en zeven duimen lang , van buiten ros en zandig , zoo 
dat men bet zand by menigte afflryken kan. Wan binnen 
kruidagtig , bros als een Sedum, ook als van twee deglen 
t'zamen gezet, men ziet bet in January meeft in "t ligte 
kreupelbos. 
Dit 
