* 
72 HERBARII AMBOINENSIS 
Funis hic interne craffum & lentum gerit nervum 
feu cor, quod diffringi nequit. Radix ex longis quo- 
que & lignofis fibrillis compofita eft, terre firmiter 
infixa, Que in altis crefcit filvis, frutex potifimum 
elt , fed in Sagus filvis aliisque levibus filvis creicens, 
fums eft, unde & diftingui poteft in monoclonum & 
polyclonum. : ` 
Nomen. Latine Loncbitis volubilis; Malaice Pacu 
mera, & Pacu udang, hee. Filix fquillarum ob folio- 
rum colorem; Ambojnice Laicou; Ternatice Lage 
lage; Maccaflarice Kalan kebu. 
He tres herbe Loncbitis mihi dicuntur , non quia 
revera funt, fed quum quodammodo conveniant cum 
noftra Filice foffarum , que dicitur Lonchitis altera 
five afpera Dioftoridis. 
Locus. Frutefcens potiflimum in altis crefcit mon- 
tibus, & in vallibus, fed volubilis ubique crefcit, 
tam in litore quam ad fluminum ripas fub quibusvis 
ruticulis. ; 
Ujus. [enera rubra folia incolis vulgari inferviunt 
oleri, fed vilis eft cibus, ac potiffimum quum in fil- 
vis degunt, hunc in finem herbaceam eligunt fpe- 
ciem, vel quz monoclonos eft, cujus folia eliguntur 
rubra, quam primum enim incipiunt virefcere , nimis 
vetufta-& dura funt. Illa prius flaccefcant, & dein co- 
quantur, alioquin enim nimis vifcofa funt, & melius 
eft, fi quzdam adftringentia ipfis addantur folia, qua- 
lia in filvis fatis copiofa ad manus iunt, fola enim 
comefta nimis alvum lubricant. 
Europeis noftratibus, quantum novi, in nullo hac- 
tenus eft ufu ad cibum, quum fapor Filicinus nimis . 
redominet , fic quoque in omnibus locis non zque 
(e: eft note. Exempli gratia circa pagum Hoeco- 
nalo feu Roematiga crefeens , noxia cenfetur , ipfi 
obpofita in Leytimora bone eft note; longus ejus 
funis ad quatuor vel quinque orchiarum longitudinem 
"torquetur , & ad ligacula adhibetur in Siriis, atque com- 
pertum eft, in aqua falfa effe durabiliorem Rottanga. 
_ Huc pertinent alie quatuor fpecies, uti primo Lon- 
chitis Jaguaria, Amboinice Utta waa lapia lari dicta, 
uz quatuor pedes alta multis caulibus ex transver- 
ali ad(urgit radice, qui in dorfo parum fpinulofi feu 
pungentibus fpinulis obfiti funt. Folia in caulibus 
tam fupra quam infra alternata funt, binos digitos lata, 
otto pollices longa, flaccida , glabra, & ex nigro viren- 
tia, ad oras parum ferrata, fed non dentata , fubtus ni- 
gricantibus venulis diftinéta : hecque fpecies eduliseft. 
- Secundo. Lonchitis amara, Amboinice Utta papeyite 
di&a, quatuor pedum altitudinem adtingit, fed ultra. 
medium nudi funt caules, virides, glabri, & alati, 
folia fant longa, angufta, octo pollices longa, digi- 
tum lata, ultra medium incifa parvis fiffuris, fubtus 
maculata quafi acus capitulis. Gagn fibrofa eft. Te- 
nera ejus folja fupra ignem flaccida reddita eduntur, 
fed parum amaricant. 
“Tertio. Lonchitis pilofa, cujus alia varietas eft, fed 
altior, penitus filveftris & fordida. Amboinice Papeyte . 
albar dicta, caules emittens feptem & octo pedes altos, 
ad mediam partem nudos „ pilofos penitus & rugofos, 
fine ullis lateralibus ramis. Folia omnium longiffima 
"funt, quatuordecim & quindecim pollices longa , 
ynum lata, -rotunde ferrata, & ad dimidium incifa , fub- 
tus nigris venis diftinéta, & ruffa quafi arena confper- 
fa,bina femper fibi adítant prope ortum , & conniven- 
tia,hzc fpecies non edulis eft, quum nimis amara fit. 
uarto. Loncbitis mucofa; Amboinice Matta kakiri, 
h. e. Filix lippofa, hzc craffam & transverfalem ge- 
rit radicem , qua folida eft. Caules ejus tres cum di- 
midio pedes alti funt , nigricantes , atque inferius 
parum fpinulofi , laterales horum ramuli alternati funt, 
& eodem modo horum foliola, binos articulos lon- 
a, ac fere ad dimidium incifa, quevis vero lacinia 
ubtiliter ferrata eft, tenuis, fuperne glabra, & ex ni- 
gro virens. Ejus cyma edulis eft, fed mucofa eft inftar 
Matta kakiri majoris , que tertia Palmifilicis fpecies eft. 
Rara Loncbitidis volubilis in Brafilia crefcentis fpe- 
cies obcurrit apud Facob. Breynium Cent. I. Cap. 69. 
fub nomine ilicis fcandentis perpulcbre Brafilianz. 
Tabula Trigefima 
Ad Figuram primam Loncbitidem exbibet Amboinicam rúbram. 
Figura fecunda Loncbisidem denotat albam, 
D 
Tabula 
Dit touw beeft.van hinnen een grove en taaije zenuwe 
of bert, "t welk men niet breeken kan. De wortel is mede 
van lange en boutagtige vazelingen gemaakt, vaft in de 
aarde boudende. Het geene in "t booge woud waft, blyfe 
meeft een firuik, maar in de SagoebofJen en ander kreupel- 
bos , daar °t meer zonne beeft, werd het een touw , daarom 
men ’t ook verdeelen kan in eenfteelig, en veelfleelig. — 
Naam. Jn ’t Latyn Lonchitis volubilis; in’t Maleits 
Pacu mera , en Pacu udang , dat is Garnale-varen , 
wegens de couleur der bladeren ; in 't Amboins Laicou; 
op Ternaten Lage lage; op Maccaffer Kalan kebu. 
1k noem deze drie kruiden Lonchitis , niet om dat zy 
"t eigentlyk zyn, maar om dat zy eenigzints over een ko- 
men met onze Gragt-varen, dewelke men boud voor Lona 
chitis altera, five afpera Diofcoridis. i 
Plaats. Het firuikagtige waft meeft in booge boffen , en 
in de valeien, maar bet flingerende waft over al, zoo wel 
op ftrand als aan de oevers van de rivieren , onder aldera 
bande kreupel-bos. ; 
Gebruik. De jonge roode bladeren zyn by de Inlanders 
een gemeen moeskruid, dog maar een flegte koft , en meeft, 
als zy in: ’t bos moeten leven , bier toe verkieft men de 
Jiruikagtige zoorten, of die eerft met enkele fteelen opfcbie-. 
ten, men moet de bladeren nemen, als zy nog rood zyn, 
want zoo dra men iets groens daar aan ziet, zyn ze te 
oud en bard. Deze moet men eerft wat laten flenzen, en 
daar na koken, want anders worden ze te flymerig , men 
doet ook beter , als men eenige adftringeerende bladeren 
daar by doet , diergelyken in " bos genoeg te vinden zyn, 
want alleen gegeeten , maken ze den butk te week. 
By onze Europeanen, 200 veel my bekent is , is ze nog 
in geen gebruik tot de koft, terwyl bet te veel beboud van 
den Varenagtigen fmaak , zoo is bet ook op alle plaatzen 
niet even goed. By voorbeeld al 't geene omtrent ^t Dorp 
Hoeconalo of Roematiga waft , werd voor /chadelyk gebou- 
den, tegen over op Leytimor is bet goed. Het lange touw 
vier en vyf vademen lang, werd gedraait , en tot bindwerk 
gebruikt aan de zerien, en men bevind , dat bet in zout. 
water durabeider is dan Rottinga. 
Hier toe behooren nog vier andere zoorten , als I. Lon- 
chitis faguaria ; im °t Amboins Utta waa Lapia lari ge- 
naamt , werd vier voeten boog , met veele fteelen uit een 
dwerswortel , op den rugge ook wat doornagtig, of met , 
fleekende puntjes bezet. De bladeren aan de fleelen flaan 
zoo wel boven als onder verwiffelt , twee vingeren breed, 
agt duimen lang, flap, glad , en zwart-groen , aan de 
kanten een weinig gezaagt, maar niet gekeept, van onde- 
ren met zwartagtige aderen gejchilderd, deze is eetbaar. 
IL, Lonchitis amara ; in Amboins Utta papeyite 
genaamt, werdvier voetén boog, dog meeft over de belft 
blood, met groene, gladde, en geribde fleelen, lange , en ` 
Jinalle bladeren , agt duimen lang , een vinger breed, 
over de belfd gekeept met kleine fnibbelen, van onderen 
gefbikkelt als /peldekoppen. De wortel is vazelagtig , de 
jonge bladeren over’t vuur geflenft , werden gegeeten, 
ang zyn wat bitter. 
IL. Deze beeft nog een veranderinge , dog die booger is, 
gants wild, en lelyk van aanzien , Lonchitis pilofa, im 
*t Amboins Papeyte albar genaamt , met fleelen zevenen 
agt voeten boog , wel de belft blood y gants bairig en rtg» 
zonder zydetakken.. De bladeren zyn de lang jte van al- 
le, veertien en vyftien duimen lang , en een duim breeds 
rond, gezaagt, en tot de belft toe gekeept , van onderen 
zwart geadert , met ros zand , twee. Doan altyd digt by 
malkander by baren oorfprong , en na malkander gekeert > 
deze is niet eetbaar „ om dat ze bitter is. e : 
- IV. Lonchitis mucofa; in”: Amboins Matta kakiri,. 
dat is leepoogige Varen genaamt , dit beeft een dikke 
dwerswortel , die mafief fchynt. De fteelen zyn drie en 
vierdebalve voeten boog , »wartagtig, en beneden een 
weinig Zu e » de zydetakken daar aan ftaan verwis- 
felt, en aan dezelve op gelyke maniere de blaadjes , twee 
leden lang , fcbier tot de middelzenuwe toe ingekeepb, en 
yder lapje fyn gezaagt, dun, boven glad, zwart-groens 
zyn Cyma wert gegeten , maar is flymerig, gelyk de groote 
Matta kakiri, dat is de derde zoorte van Palmifilix. 
De rare Zoorte van de Lonchitis volubilis, in Brafit 
groeiende , ziet by Jacob. Breyn. Cent. I. Cap. 69. on- 
der de naam van Filix fcandens perpulchra Brafiliana. 
De Dertigfte Plaat: 
Vertoont in de eerfte Figuur de roode Amboinfebe Lonchitis. 
De tweede Figuur wyít aan de witte Loncbitis. : 
De 
Liber X. Caput L; ` 
Kaze 
