X. Boek, LV. Hoofdft. 
Inferior enim tertia caulis pars nuda eft, atque re- 
liqua perpecuum eit folium, fed in multas profundas 
lacinias diftinétum alternatas , uti in cunétis Polypo- 
diis, fuperior autem folii pars integra eft, quavis 
vero lacinia craflum gerit nervum medium, cum mul- 
tis intricatis venis, ad oras integra, fed firma & finuo- 
fa, ac porro glabra, excepto in fuperioribus laciniis, 
ubi per oras verruce quzdam rufiz adparent, que in 
exteriore parte foveolas formant. Non eandem ha- 
bet formam vel magnitudinem , que enim in craffis 
crefcit arboribus, cortice fuccofo obduétis, priorem 
plerumque obtinet formam , craffiffimas gerens radices, 
ex quibus multz excrefcunt fibrille , que vero in nudis 
provenitrupibus, firmiter quidem iis adheret, fed ejus 
radices non crafie funt , duriores & fibrofz magis, quam 
in priore, paucis obductz fibris, tam firmiter autem 
iis adherent , acfi ipfis adglutinace effent , foliaque 
parvas gerunt lacinias, plerumque verrucis obfitas. 
Altera feu interna folia cunctarum fpecierum eam 
habent proprictatem , quod vetuíta decidant, ac nu- 
dum relinquant caulem, qui erigitur inftar fubule , 
prima vero folia nunquam decidunt, & radicem adeo 
obtegunt, ut vix dignofci potlit, ipforumque conca- 
va pars plerumque formicis we eft, 
uum has radices quis in re Medica adhibere velit, 
non perinde eft, in quanam creverint arbore , opti- 
me cenfentur, que in Mangiis & Canariis crefcunt , 
fed que in lactefcentibus proveniunt arboribus, fü- 
fpectz funt. 
Nomen. Latine Polypodium Indicum majus , & Pilo- 
fum ; Malaice & Javanice Simbar layangan , item Daun 
layang layang , quum pueri ex inferioribus veliformi- 
bus foliis Layang , feu draconem formant, quem 
funiculo adligatum in acrem volitare finunt, Malai- 
enfes quidam id vocant Tauwas & Carang carang, 
vulgo autem Malaice dicitur Accar cu[fu , juxta fimi- 
litudinem animalculi Koeskoes , quod cum ejus pilo- 
fis comparant radicibus, Amboinice Attibu felu, feu 
Malaice Terbang faccu, quum pifces eo capiantur , uti 
infra latius. In Leytimora Haburu-yar , id eft Filix 
canarina; Ternatice Dinga dinga , & Cotiffo marau; 
Maccaffarice Baran —— Simbar. 
Hanc plantam defcribit Carolus Clufius libr. 4. exo- 
tic. cap. 17. fed in figura nil mifi prima exhibentur 
folia, que tantum operculo feu involucro funt fub- 
fequentium longorum, quz forte in radicibus, quas 
vidit, defiderabantur. Acredo, quam in radice ob- 
fervavit, per fenectutem cauffata erit, vel forte quod 
aromatibus fuerit adpofita , recens enim in India ne- 
que dulcis neque acris eft, fed fatua & aquofa cum 
pauca aufteritate , & Filicino fapore, be viend 
Locus. Hocce Polypodium -notum eft in cun&is 
aquofe Indie infulis; non modo crefcit in arboribus, 
ac peculiariter in Mangiis & Canariis, & Mangio Ca- 
feolari, fed etiam in aliis transplantari poteft arbori- 
bus, quum radicem ejus cum pauco cano ipfarum 
craflioribus adligemus ramis. ^ - - . a 
In filvis preterea crefcit in folo arenofo, ubi ejus 
crafla admodum radix per terram prorepit multis fini» 
bus ad orgyarum quarundam fpatium , juxta alias ra- 
dices inftar brachiorum fefe extendens, magnum ob- 
cupans fpatium , ita ut difficulter is perambuletur lo- 
cus ob acutas deciduorum foliorum pinnas, quz fefe 
erigunt & abrupte inftar tribulorum acute funt, nul- 
libi id vidi elegantius & majus quam in Nuffa caffa, 
quz plana & arenofa eft infula , fed ubi alte crefcunt 
arbores , quzque fita eft ante Caybobbo in Cerama, 
ubi non modo magna in folo obcupabat fpatia, fed 
multis etiam gyris arbores adícendebat inftar animal- 
culi Koeskoes, villi enim illius cum pilis hujus optime 
quadrant , ad latera etiam brevia emittit brachia, 
quz pedes iftius animalculi reprefentant , reperitur 
porro etiam in magnis fcopulis, in litore fitis, fed, 
uti dictum eft, ejus radices multo graciliores, minus- 
que pilofz funt. Immo in vetuftis id inveni tectis, non 
modo ex ligaculis formatis, fed etiam in Amboinen- 
fium zdibus ex Atap formatis, intalibus angulis, ubi 
aqua pluvialis ftagnat, ac fordes quzvis colliguntur. 
VAs: incole morem habent hzc folia, viliformia 
nempe, ligandi hamo efcato, talique modo in mare 
flu&uare finunt folium, es helluofa videns pifcis 
uti Saccu, mox id petit, & cum hamo devorat, unde 
& fupra memoratum accepit nomen Amboinenfe, 
Inco- 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 79 
Want bet onderfle derde deel van den fleel is bloot , bet 
refteerende een doorgaand blad , dog in veele diepe fnibbelen 
verdeelt, verwifelt tegens malkander , gelyk aan alle Po- 
lypodiumn, dog bet voorfte van 't blad is ongedeelt , ieder 
Jnibbel beeft een dikke middelzenuwe , met nog veele ver- 
«verde aderen , aan de kanten ongezaagt , dog fbyf, en 
bogtig jtaande, voorts glad, bebalven aan de voorfte jnib- 
belen, ziet men langs de kanten eenige roffe vratten, de- 
welke aan de buitenzyde kuiltjes maken. Het beeft niet 
eenderlei gedaante of grootte , «vant bet geene aan de dik- 
ke bomen waft , die een fappige feborze bebben , is meeft 
van de voorige gedaante, met zeer dikke wortelen , en daar 
aan veel vezelingen , maar ’t geene op bloote klippen waft , 
dat bangt daar wel vaft aan, maar de wortelen zyn niet 
dik, barder, endradigerdande vorige, met weinige veze- 
len behangen , egter zoo vaft , i of zy daar aan ge- 
lymt waren , en de bladeren bebben kleine /nibbelen , en 
zyn meeft met vratten bezet. 
‚De tweede, of binnenbladeren aan alle zoorten bebben 
die eigen/cbap, dat xy in den ouderdom afvallen , en den 
blooten fteel nalaten, die dan over eind flaat als een elze. 
Maar de eerfte bladeren vallen novit af, en bedekken den 
wortel zoodanig , dat men ze nauwelyks bekennen kan , 
bebbende baare bolligbeid gemeenelyk oat mieren, 
Als men deze wortelen tot Medicynen gebruiken wil, 
zoois’tniet even veel, aan wat boom zy wafJen, voor de 
beften agt men, die men op Manges en Canarybomen vindt, 
maar alle die op Melkbomen wafJen, zyn fu]pe&.. 
Naam. Zn ’t Latyn Polypodium Indicum majus, en Pi- 
lofum; Zo t Maleits en pen Simbar laying * item 
Daun layang layang, dewyl de jongens van ear 
zeilformige bladeren een Layang , dat is een vlieger maken, 
die ze aan een touwtje gebonden , boog in de lugt laten vlie- 
gen, zómmige Malyers noemen 't ook Tauwas, en Carang 
carang. Jn’t gemeen Maleits Accar cuffu, na de gely- . 
kenis van bet Beesje Koeskoes , 't welk ze met baare ruige 
wortelen verbeelden. Int Amboins Attihu felu, of in 't 
Maleits Terbang faccu , om dat men de viffegeepen daar 
mede vangt. Op Leytimor Hahuru-yar dat is Filix 
canarina; op Ternaten Dinga dinga en Cotiffo marau; 
op Maccaffer Barang barang; in ’t Baleits Simbar. 
Deze plant befcbryft Carolus Clufius libr. 4. exotic. 
cap. 17. dog in de figuur kan men niet zien, dan deeers- 
te bladeren, die maar een dekzel of omwinzel zyn van de 
volgende lange, dewelke miffcbien aan die wortel niet 
waren, die by gezien beeft. De fcberpigbeid , zoo by aan 
die wortel geproeft beeft, moet door den ouderdom veroor- 
zaakt zyn , of om dat zy by fpeceryen gelegen badde , 
ege ds nog zoet, nog feberp, maar 
wateragt met een wrungıg en na 
de Hala wett, - 
Plaats. Dit Polypodium is bekent in alle Eilanden , 
van Water-Indien. Het waft niet alleen op de bomen, 
inzonderheid op Mangas en Canarybomen „sen op 't Man- 
gium Cafeolare , en men kan bet ook op andere bomen 
verplanten, als men de wortel met een weinig flik op der 
en ed wer wein bindt. Hl 
aar bet ook op de grond in "t bos , daar 't zandig 
is, daar men de wortel zeer dik met veele bogten ziet 
kruipen , eenige vademen lang , ter zyden andere worte- 
len als armen uit/chietende, op zig zelfs een plaats beflaan- 
de , en moejelyk om door te len y wegens de Jcberpe 
pennen van de afgevalle bladeren , die over einde flaan, 
en de afgebrokene zyn zoo fcberp als voetangels , nieuwers 
beb ik "t fcboonder en grooter gezien dan op Nuffa caffa 
een vlak zandig Eilandeken , dog met booge bomen bewas- 
Jen , voor Ca o op Ceram gelegen , r bet niet al- 
leen groote plaatzen op de grond eg , maar ook met 
veele bogten de bomen opliep in de gedaante van koeskoes- 
zen, want de vlokken met de bairen dezes Beeftes meeft over 
een komen , en bet fchiet ter zyden korte armen uit , die 
de voeten des zelven Beeftes verbeelden , voorts vindt men 
"t ook op groote klippen , die op ftrand Baan, dog, als 
gezegt, deze wortelen zyn veel magerder , en min bai- 
rig. Jaik beb "t gevonden op oude daken , niet alleen 
van {cbindulen gemaakt , maar ook op der Amboinezen bui- 
zen van Atap aan zoodanige boeken, daar bet regenwater 
Doan bleef , en alderhande vuiligbeden vergaarde. 
Gebruik. De Inlanders bebben een manier deze blade- 
ren , te weten de zeilformige te binden aan een vishoek, 
daar een aas io it, en dde bet y al zeilende in Zee 
dryven , 't welk den gulzigen vis Saccu of Geepe ziende, 
Jiraks daar na toefchiet, en bet aldus ut dos hod yfnapt, 
waar van 't den bovenftaanden Amboinzen naam Z ge 
6 
