82 HERBARII AMBOINENSIS 
CAPUT QUINQUAGESIMUM SEXTUM. 
Phyllitis Amboinica. Sajor radja nute. 
hyllitis elegantes quasdam fpecies exhibet in 
hifce regionibus , uti & cuncta Filicum genera 
luxuriofa magis & majora funt in Indicis defer- 
tis, quam in Europa. Phyllitis binas obfervavi varie- 
tates, quz mihi dicuntur Phyllitis arborea & terreftris. 
Primo. Pbyllitisarborea , tenui ac repente radice de- 
endet ex arborum corticibus mufcofis. Aliquando 
ujus tria quatuorve folia fibi juncta funt, aliquando 
folitaria ac fere feflilia, ita ut nil nifi fola exhibeat 
folia, quodvis autem plerumque tres gen pe- 
des longum eft, fex & feptem pollices latum, in ob- 
tufum definens apicem , in medio feu ad fuperiorem 
artem latifimum , a radice angufto principio fefe 
Enfim dilatans & extendens, ad oräs non dentatum, 
fed furfum varios format finus & arcus, uti & que- 
dam obfervantur ad apices in rotundas lacinias di- 
ftinéta, firma porro inftar corii tenfi, Izte virentia; 
glabra, & fplendentia, per medium crafliffimus des 
currit nervus, nigricans, & ab utraque protuberans 
te , qui folium extenfum fuftinet , tenera autem 
lia circa apices flaccida funt, albicantia, faporem- 
que habent. oleraceum. : ¡QA 
Hac folia aliquando monftrofe funt magnitudinis 
fex octove pedes longa, fpithamam lata, paucis ad 
oras finubus , quz plerumque fimplicia dependent , 
formam referentia magnarum Helveticarum rhom- 
hearum. Nullas gerunt laterales coftas , fed fubti- 
es, denfas, & parallelas venulas , transverfaliter ex 
medio nervo ortum ducentes , fed que non in oras 
excurrunt, fubtus autem prope ortum parum intricate 
& circinmofe funt, ubi & nigricant. Vetufta folia 
circa apices fubtus juxta venulas ruffas & arenofas 
habent ftrias, que abradi poffunt. 
Radix non ulterius prorepit, quam folia fefe ex. 
tendunt, nam extra fuperius folium fruftulum adpa- 
ret femi digiti longitudinis, quod eminet & bifidum 
yet, paulo craflius penna , illi Dryopteris fimile, in- 
terne ex viridi albicans , paucis pertextum venulis 
nigris. Radix vero fragilior eft, & dulciorem habet 
faporem, cum illo Polypodii convenientem , firmior 
quoque arboribus adhzret, & interfticia inter folia 
adeo fibrillis & Mufco obducta funt , ut hzc radix 
dignofci nequeat, Fibrillz autem ejus ruffe funt, ac 
breves gerunt apices inftar Mufci vel Erice. S 
Secundo. Pbyllitis terreftris forma haud multum 
differt a priore,- ejus enim folia feffilia fere etiam 
proveniunt, quinque fexve pedes Tonga, binas trans- 
verfales palmas. lata, quz m integra quedam i 
duterh mon hi 
rotundas. lacinias diltinéta , hiec autem non hal 
radicem repentém, in orbem enim excrefeit, feu. 
Ícicelum format inftar caulis Braffice , in ce 
enim ejus apertura eft, e qua-eminet capitulum mu- 
fcofum, ex fimplici fere mufco feu. fibrillis.compo- 
fitum , excepto quod in medio aliquid herbaceum 
adpareat, quod durum eft, & nigris characteribus no- 
* tatum , ac porro innumeris fimplicibus fibrillis terre 
infixa, hec enim fpecies non in arboribus reperitur, 
feb fub iis in folo & in planis filvis. e 
uum vero in quibusdam arboribüs fimiles quoqü& ` ` 
obfervaverim conlectiones , hinc concludere quis pos- 
fet, ex arboribus deciduam , & terre inradicatam , 
ud tamen non ita facile fit , magna enim inveni 
atia, hifce plantulis obcupata, non fibi nexis, fed 
iftantibus longe at non tam prope truncos , utex 
iis potuiffent decidi, unde concludo, peculiarem effe: 
Phyllitim, ex ipfa provenientem terra, altera quoque 
ipfi adftabat fpecies , fimilis priori, excepto quod 
olia multo anguíliora effent, & ipfe plante multo 
minores. 
Nomen. Latine Pbyllitis Amboinica, arborea, & ter- 
reftris ; Malaice Sajor radja; Amboinice Nute & 
INoute ; Ternatice Hange bange; Javanice Simbar fim- 
pliciter. ; 
Locus. Prima fpecies nullibi reperitur nifi in talibus 
arboribus, quz corticem habent mufcofum , quales 
prefertim funt Saguerus , & Cinar. : 
Tn 
inzonderheid den Zagueer , en Kinar-boomen.2yn. 
Liber X. Capùt LV. 
SES EN VYFTIGSTE HOOFDSTUK. 
De Amboinfche Phyllitis. 
E Phyllitis beeft eenige fcboone zoorten in deze ge- 
D wefien, gelyk alle Vaare geflagten , weeldriger , en 
grooter zyn in de Indifcbe wildernifJen dan in Eu- 
ropa. Van Pbyllitis beb ik twee veranderingen aange- 
merkt, en ik noem ze, 1. Phyllitis arborea. 2. Phyl- 
litis terreftris. 
I. Phyllitis arborea hángt met een dunne kruipende 
wortel aan de mosagtige fchorfJe der bomen. Op deze 
ftaan zomtyds drie en vier bladeren by malkanderen , zom- 
tyds enkeld , en fcbier zonder fteelen , zoo dat bet niet dan 
enkele bladeren vertoont , ieder blad is in °t gemeen drie 
of vier voeten lang , fes en zeven duimen breed , met een 
ompe {pits in de midde , of na vooren toe breedft , van 
de wortel af met een fmal begin zig allenkens uitbreiden- 
de, aan de kanten wel ongekerft y dog na vooren toe ma= 
kenze verfcheide bogten en boefems, gelyk men ook zome 
mige vindt by de fpitzen in ronde lappen verdeelt, woorts 
ff , als een gefpanne leer, levend groen, glad, enblin- 
kende „ door de midde gaat een zeer dikke zenuwe , zwarte 
agtig , ente weerzyde uitbuilende , die bet blad uitgeftrekt 
boud , dog de jonge bladeren zyn omtrent de /pitzen flup, 
witagtig , en moeskruidagtig van fmaak. 
Men vindt deze bladeren zomtyds van monftreuze groo- 
te, fes en agt voeten lang, en een [dan breed, met wei- 
nige bogten aan de kanten, die meefi enkel bangen, inge 
daantevan prone Switzerze flag-fwaarden. Zy bebben ge- 
ne dwersribben, maar fubtiele, digte, en paralel lopende 
adertjes , dwers uit de middelzenuwe , dog niet tot de 
kanten toegaande , en onder by den. oorfpronk lopen ze wat 
verwerd in krullen , daar ze ook zwartagtig fchynen, 
De oude bladeren bebben. omtrent de /pitzen van onderen 
langs dezeribbekens , roffe, en zandige fireepen, die men 
af vryoen kan. 
Deswortel kruipt niet verder dande bladeren gaan, want 
buiten "t voorfte blad ziet men een fiukje van een-balve 
en lang uitfbeeken , gemeenelykintwee boofdekens ver- 
deelt, wat dikker dan een fcbaft , die van Dryopteris ger 
lyk, te weten van binnen uit den groenen, witagtig', 
: met weinige zwarte adertjes. Zy is egter broffer „ook 
zoeter van fmaak , met bet Polypodium over een komende, 
gy bangt ook veel vafter aan de bomen, en tuffen:de bla- 
deren is ze zoodanig met vezels em mos bebangen , dat 
men ze niet bekennen kan. De vezelen zyn ros, en beb- 
ben korte einden of fpitzen , gelyk bet Mos of Heide. 
Il. Phyllitis terreftris or hk niet veel in gedaan- 
te van de voorige , want de bladeren-komen ook bykans 
zonder [Leelen voort , vyf en = voeten lang , twee dwers- 
banden breed „ zommige heel , zommige in ronde lappen 
verdeelt , maar deze bebben geen kruipende wortel, want 
ze Haag in een opening , daar men een mosagtig boofd giet 
uitbuilen y. Jebier van enkel mos , of vezelingen gemaakt s 
bebalven.in. de midden vindt men iets kruidagtigs ‚bard , 
en vol zwarte caralteren, voorts met ontelbare diergelyke 
vezelen in de aarde vaft, want men vindt deze zoorte niet 
aan de bomen, maar wel daar onder op de grond , in 
vlakke boffen. 
gaderinge gevonden bebben, zoo zoude men mogen giffen s 
dat bet van de bomen afgevallen, en in de aarde gewor- 
teld was , "t-welk mede niet zyn kan , want ik beb 
oote plaatzen aangetroffen > daar veele van deze ftrui- 
ken ftonden niet aan malkanderen vaft , maar wyd van 
malkander af , dog zoo digt niet by eenige ftammen , 
dat ze daar van konden afgevallen zyn : waar uit ik dan 
befpeurde , dat bet een byzondere Phyllitis moefte zyn , 
‚wit de aarde zelfs voortkomende , daar ftond ook nog een 
andere zoorte by, de naaftgenoemde gelyk , behalven dat de 
bladeren veel [malder , en de ftruiken kleinder waren. 
Naam. Prca Amboinica, Arborea , & Terres- 
tris; In't Maleits Sajor radja ; in "t Amboins Nute en 
Noute; op Ternaten Hange hange; in 't Favaans Sim- 
bar, bet enkele. 
Plaats. De eerfte zoorte waft nieuwers dan aan zoo- 
danige bomen , die een mosagtige fcborze bebben , gelyk» 
Dog 
Dog dewyl ik aan zommige bomen ook diergelyke ver- | 
