X. Boek. LVL Hoofd. AMBOINSCH KRUIDBOEK: F 
In altis vero filvis reperitur in cunétis arboribus, 
immo in talibus , que inferius corticem. habent nu- 
dum, ac porro in quovis. vetufto & putrido ligno, 
ut & inramis & fruticulis in filvis projeétis. Mangia 
ipfa ab hac non libera funt, fed minor eft, &in horto 
meo provenit fponte ex lamellato cortice Bonga lacca 
feu Cypri, uti & ex aliis variisfruticibus, vix pedem 
craflis. 
Ujus. Tenera & albicantia folia, feu proprie ipfo- 
rum fummitates incolis oleri funt , cujus fapore qui- 
dam.adeo delectantur, ut ipfi nomen dederint Sajor 
radja, h. e. Olus regium... Maxima folia vidi ab In- 
dicis curatricibus electa, quorum medias coftas plana- 
bant &inliniebant Calappi oleo , quz fupra ignem cale- 
faciunt, & talibus hominibus in brachio adligabant, 
qui paralytici erant , & licet curatio -tarde procederet, ` 
zger tamen adeo reconvalefcebat , ut. tenere quid 
manu poffet, ac fine dubio in integrum reftitutus 
effet, fi bonam obfervare voluiffet dietam , quam 
maxime enim amabat potus calidos, & vere Arthri- 
tidi obnoxius erat, quam incola cum vulgari Paralyfi 
confundunt. Alii quoque foliis utuntur minutim con- 
{ciflis, & cum Calappi rafi medulla miftis , quibus 
caput lavant , ut capilli crefcant, fubfequens vero 
Scholopendria melior eft huic fcopo. 
Pbyllitis defcriptio & Figura ex Pontio libr. 6. cap. 
. cum noftra fatis bene convenit, excepto quod 
dicat fuam crefcere Javz juxta flumen , item radices 
ejus dulcefcere inftar.Polypodii. Herbz decocto ufus 
fuit in Dyfenteria, & Cholericafluxione, fed. mox 
deinde radici adfcribit refolventem & feparantem vir- 
tutem , tanquam utilem in Lienis: obftruttionibus, 
quartana , Ícorbuto, ac fimilibus morbis ex Melancho- 
licis humoribus, ortum ducentibus. Sal ex foliis Che- 
mica arte preparatum , egregium eritremedium inul- 
ceribus malignis, & pedum vulneribus inveteratis ad 
depurandum & curandum , quibus vitiis homines hifce 
in terris maxime obnoxii funt; 
Simbar majangan, feu Tando ruffa, elegans ac rara 
Phyllitis:eft fpecies, tenui repente radice arboribus 
adfixa inftar Amboinenfis. Prima ejus folia parum 
erecta funt, ac mox fefe in longas dividunt lacinias 
fere inftar {ubfequentis Polypodii, fed tam eleganter 
ordinata funt; ut Cornu cervi.referant, unde & no- 
men obtinuit. Senfim hzc folia orchiz longitudinem 
adquirunt, & dependent. . ; 
Radix tempore craffitiem adquirit Polypodii Am- 
boinenfis medii, paucis ruffis pilis obducta. Jave ra- 
riffime fponte provenit tam in arboribus quam rupi- 
bus magnis,' quum vero ab ifta natione tanti eefti- 
metur, prope hominum zdes in quibusvis arboribus 
frugiferis plantatur, fi abruptas plantas cum pauxillo 
czni iftis adfigant arboribus, donec in A corti- 
ces radices fixerint. Magnates Javanenfes magni eam 
eftimant, & fibi mutuo obferunt ad transplantandum, 
non moda: ob elegantem: ejus formam , fed etiam ob 
refrigerantes ejus virtutes, quas exercet in ferventi- 
bus corporibus. Hunc in finem folia eligunt tenera, 
que conterunt cum aqua, Tamarindis, & lamella Ce- 
pe, quam filtrant & propinant. ` ow 
Notandum autem eft, Javanos & Baleyenfes Cepe 
rubre virtutem adfcribere refrigerantem, & Allio ca- 
lefacientem. . . «i IE 
' Eadem h&c Pbyllitis in Java excreta, & a D. An- 
drea Cleyero D. Facobo Breynio miffa proftat in hujus 
Centuria I. Cap. 99. fub nomine Scolopendrie Indie 
Orientalis Mufe facie.: 
3 ; Tabula Trigefima feptima 
Ad Figuram primam Pbyllitim exhibet arboream Ambeinicam, 
cum qua convenit Phyllitis arboribus innafcens , folio fi- 
Duato , tenuiori, rotundis pulverulentis maculis avería parte 
pee Sloan. Cat. pl. “fam. pag. 14. & Polypodium foliis 
“linguæ Cervine majus Plum. pag. 26. Tab. 38. 
Figura fecunda Phyllitim denotat terreffrem. 
Figura tertia Scolopendriam fiftit , fubfequenti Capite defcri- 
ptam. 
CAPUT 
Dog in "t booge woud windt men °t dan allerbande bos 
men, ook aan zoodanige die beneden een kale febors beb- 
ben , en voorts op allerbande oud en Verrot bout, takken y 
en ruigten, die in * bos leggen. De Mangas-bomen zyn 
‘er ook niet vry.van., dog blyft kleinder ; en in mynen 
twin is bet voortgekomén van zelfs , uit de febilferige fcbor- 
ze van Bonga lacca of Ciprus , als mede uit verjcbeide 
andere ftruiken, die pas een been dik waren. 
Gebruik. De jonge en witagtige bladeren , of eigent: 
lyk bunne eindens , zyn by de Inlanders een moeskruid , daar 
zommige zulken fmaak in vinden ‚dat ze bem de naam 
van Sajor radja , dat is Koninks-moes gegeven bebben. 
De grootfte bladeren beb ik de Indiaanfe Meeflereffen zien 
nemen, de middelfte ribben plat fchaven , met Calappus- 
olie befmeren |, over 't vuur warm maken, en zoodanige 
perzonen om de armen binden, die lam waren , en hoewel 
de cuure langzaam toeging y 200 kreeg den patient nogtans 
zulke beterfchap, dat by weder vatten konde, en zoude 
buiten twyfel volkomen geneezen zyn; als by een goeden 
diaet badde willen bouden , want by was zeer tot beete 
dranken geneegen , ‘en aan de volkome jigt vaft , dewel= 
ke de Inlanders met de gemeene lammigheid vermengen. 
Anderen gebruiken de bladeren ook kien gefneeden , en 
met gerafpte Calappus-pit gemengt , om bet boofd daar 
mede te waffen, en bet bair te doen groeien , dog de vols 
gende Scholopendria is daar beter toe. 
De hefchryving en figuur van Phyllitis uit Bontius 
Libr. 6. Cap. 34. komt met de onze redelyk over een, be- 
balven dat by zegt, de zyne op Fava langs de rivierkan- 
ten te groeten. Item dat zyne wortelen zoetagtig zjn , 
gelyk Polypodium. Het Deco&um van:*t kruid beeft by 
gebruikt in Dyfenteria,  Cholerica fluxione, dog flraks 
daar op fcbryft by de worteleen ontdoenende , of fcheidende 
kragt toe , dienende: in alle verftoptbeden van. de miit , 
quartana, fcbeurbuik , en diergelyke gebreeken , wit me- 
lankolyke bumeuren ontftaande. Het zout uit de bladeren 
door Cbimi/cbe konft gemaakt, zal een voortreffelick ding 
Zyn, om kwaadaardige ulccratien , en gaten in de benen 
te zuiveren, en te geneezen „waar mede de men/cben bier 
te landen zeer gekweld zyn. stir : 
Simbar majangan , of Tando ruffa is een fcboone en 
rare zoorte van Phyllitis; met een dunnekruipende wora 
tel aan de bomen bangende , gelyk de Amboinfe. De eerfte 
bladeren ftaan wat over eind, verdeelen zig ftraks in lan. 
ge lappen , fcbier als °t voorgaande Polypodium, dog zoo 
adrdig gefcbikt , dat ze een Herte-boorn uitbeelden ; waar 
van *t de naam beeft, met ter tyd werden deze bladeren 
wel een vadem lang , en bangen neerwaarts. 
De wortel werd ook met ter tyd zoo dik als bet middel- 
bare Amboinfe Polipodium , met «veinige roffe bairen be- 
dekt. Men vindt bet op Fava zeer zelden in "t wild, zoo ` 
wel V, bomen als groote klippen, en dewyl bet egter by 
die Natie in zoo groote agtingis, zoo werd bet by de wo- 
ningen der menjen , op alderbande vrugtbomen geplant 3 
als men de afgebroke ftruiken met een weinig flik op an- 
dere bomen bind y tot dat bet in der zelver fchorfen. vera 
wortelt. De Favaanfcbe grooten agten "t veel, en zeiten 
*t malkander by om te verplanten , niet alleen wegens zt: 
ne fraaje gedaante, maar veel meer wegens zyn verkoe= 
lende kragten, die bet in verbitte ligbamen betoont. Hier 
toe nemen ze de bladeren , nog wat jong zynde, vryoen 
dezelve met water, Tamaryn, en een fchilfertje Ajuin; 
"tr welk ze doorklinzen , en te drinken geven. 
.| Waar. by te noteeren Daat, dat de Javanen en Balyers 
den rooden Ajuin een verkoelende y en den Look een verhit- 
tende kragt er 
Deze zelfde Phillitis groeit op Fava, en door de Heer 
Doftor Andreas Cleyer aan de Heer Jacob. Breynius 
gezonden , ziet in zyn Cent. 1. Cap. 99. onder de naam 
van Scolopendria Indiae orientalisMufae facie. ` 
“De feven en Dertigfte Plaat ` 
Vertoont ih de eerfte Figuur deti Amboinfebe Boom-Phyliitis, 
waar mede overeenkomt de Phyllitis op de bomen. gtoei- 
jende, met een bogtig dunder blad, met ronde ftofagtige 
plekken up het agterfte gedeelte der bladeren gefpikkelt 
` van Sloan. Cat. pl. “fam. paz. 14. en de grooter Po erg 
met het blad van de Hartstong van Plum. pog. 26. Lab. 38. 
De tweede Figuur wyft aan de Phyllitis op de aarde wa(Jende, 
De derde Figuur verbeelt de Scolopendria , in het volgende 
. Hoofdítuk befchreeven. 
La SEVEN 
