eo HERBARILAMBOINENSIS 
Ternatenfes matrone feu magnates iftius regni potis- 
mumhune in ufum vocarunt , quz hunc remote petere 
curant ex Hallemahere montibus, conteruntque eum 
cum polline Oryze , & fruftulo. Curcumz in fubtilem 
pultem , quam Face inliniunt , quum exeunt, que 
inde floridum ac vivum adquirit colorem , ac fimul 
refrigerium cauffat, & a folis eftu eam prefervat. Hic 
vero faciei vigor; ac color nói diutius durat unico 
ifto die, vel faltem tam diu modo, donec facies ite- 
tum abluatur, ac nullum porro ipfi adfert damnum s 
quod alii (epe caüffant fuci. ra 
Siccatus-hunc in’ finem etiam adhiberi' poteft ; fi 
prius in aqua maceretur ,.& ifto more conteratur, guum 
ficcatus vero & maceratus manus non amplius rubro 
tingit colore iners & mortuus cenfetur. : 
N. B Bugs Mufci icon expreffa eft Tab. 40. fig. 2. qui quoad 
Figuram-optime convenit cam Mufco aureo -capillati palu- 
ftri , inter. foliola. folliculis, rotundis quadripartitis Pilukn. 
Pbyt. Tab. 48. fig: 1. differt autem, quod hic dicitur in 
paludibus crefcere,; .quüm. nofter. in. arboribus reperiatur-, 
€ quibus tamen femen dejicere poteft in; locis paludofis j 
“atque ibi etiam progerminare. — : 
Mufcus Gelatinus Japponenfis. Tfchint-- 
4chan. in Audtwuarn Cap. 62. fequenti: 
 "defcribitur modo, qui hic fuo 
oot vo 306 Intens, ii 
I" mari Japponico- in-rupibus fub aqua Mufcus qui- 
- A dam crefcic, quatuor vel quinque circiter. pollices 
longus, .cujus caulcs;plani & albi funt , ad latera undi- 
ue gerentes foliola minima;.quorum tria plerumque 
iod jun&a funt , a y extremique, ramuli in 
circinnos fefe dividunt Jubtiles. … - ns shun) sa 
„s Japponenfes hunc certo, anni tempore:e art pe- 
tunt, .abluunt , &.ad-folem, ficcant,: talique modo ad 
cibum Jervatur y vel inalias transfertur regiones. … 
„omen. Noftra natio eam votat Tehintfehau, quod 
nomen a Japponenfibusaudiverunt, ' Sinenfes vero. di- 
cunt y.Ufcint/cbawpenitus diverfam rem: effe , plantam 
nempe terreftrem 'inftar-fruciculi , pufillà gerentem 
folia; que. fiecata in gelatinam quoque adhibentur, 
Cond dune Mufcüm hi vocant Hay tsjayy'h. e. Sajor 
laut , five Olus marinum ,. item Tscboo-boe , h. e. lapi- 
deam vel fcopulofam arborem. ne 
- Ufus,. Recipe manipulum hujus Mufci , infunde in 
patina aqua recenti repleta, ac macera per binos dies, 
quidam pauxillum aceti addunt ‚ut fortius maceretur, 
tum aqua turbida & gelatinofa eft, que dein coquitur, 
per pannum filtratur,, & frigefatta , tota mafla folida 
eft Gelatina , qualem. Germani coquunt ex Vaccarum 
pedibus ,. & Galree vocant. | won Sy nn NN 
Hzc itaque maffa in parva fcinditurfegmenta; qui» 
bus adfunditur dimidia; aque recentis, dimidia aque 
Rofarum. pars , & cochleatim editur. Hec eft grata 
& falutaris ftomacho recreatio.diebus calidis. Per 
totum. diem, edi poteft, fed matutino tempore pre- 
ftantiffimum eft, refiduum fetvari poteft, fi quotidie 
recens ipli adfundatur aqua. Muscus ficcatus ficciffimo 
fervandus eftloco , ita.ut. nullus humidus aër eum tan- 
gat, quo.corrumpitur. Optime eum fervavi in cubili 
in aperto aëre, Alii dicunt hunc Mufcum albefcere, 
& a marino odore depurari per calcem , fiipfe inpinga- 
tur in fruftis anguítis, (i vero illum coquere velimus , 
calx in aqua abluitur, & in Gelatinam dein coquitur. 
¿;Esjen-tbi eft viridis Amboinenfis Capillas nympharúm, 
quem Chinenfes ficcant, & in lardo liquefacto torrent & 
edunt , fed ante ficcationem prius abluendus & ma- 
cerandus eft, de quo latius vide fupra libro undecimo. 
Alia porro Sinenfibus nota eft Hay tsjay, feu Alga 
coralloides , quam Sinenfes in aqua abluunt & mace- 
rant, ac dein inftar Lactuce cum aceto edunt, uti & 
lardo. atque Oftreis. adcoquunt , alii vero Sinenfes 
eam vocant Lo-cac-tsay , he Herba cornu cervi. 
Precedens T/cint/fcbau proprie herba eft in Sina & 
Java circa Samaram crefcens, que curn radicibus fimul 
evellitur & ficcatur , dein fi aque incoquatur, hzc 
nigrefeit, que fervide Sagumandz infunditur, unde 
Papeda nigricans preparatur, que in parva fcindi- 
tur fragmenta, & cum Saccharo editur ad refrige- 
zandum. oc 
Liber X. Caput LXII, 
De Ternataanfe vrouwen , of groote Fuffrouwen aan 
dat bef ‚-bebben "t meeft in kenniffe en gebruik gebragt, 
latende bet zelve vers van Hallemaberas gebergte halen, 
zy wryven * met fyn ryfimeel , en een klein Jiukje Cur- 
cuma tot een fubtielen pap, die.ze over 'taangezigt firy- 
ken, als zy uit willen gaan, * welk daar door een blozende 
en levende couleur bekomt , en met eene verkoelt , en tegens 
den zonnenbrand bewaart, Dog de jeugd duurt niet meer 
dan voor den zelven dag, of immers zoo lange ; tot dat men 
"t aangezigt weder-waft, voorts "t zelve geen letzel aan- 
doende ; gelyk wel andere blanketzels doen. y 
Het gedroogde kan men ook bier toe gebruiken , als men 
"t eerft in water weekt , en op voorfbaande manier wryft, 
dog als het geweekte de banden gants niet meer rood werft, 
zoo boud men 't voor verftorven en ondeugend, 
De Figuur van dit Mofch komt voor op de veertig(te Plaat 
Tab. 2,,het: welk „ voor zoo yér de Figuur betreft , zeer wel 
overeenkomt met de goudagtige , haairige, en moeraflige 
Mofch, tuffen de blaadjes.ronde in vieren gedeelde bollet- 
jes dragende, van Plukn. Phyt. Tab.48. fig. 1. dog verfchilt, 
om dat deze gezegt wert in de moeraffen te groeijen; daar 
het onze op de bomen gevonden wert, van waar het egter 
zyn zaad in vogtige plaavzen kan laten vallen, en dus ook 
t'effens aldaar groeijen. N 
De Japanfche Scheleiagtige Mofch wert in 
other 62. Hoofdftuk van het Zutfuarium | 
“> op de volgende wyze befchreeven , en 
hier op zyn plaats ingevoegt. 
I Nde Foppanfche Zee op de klippen onder water: groeit 
een zeker Mos, omtrent vier of «yf duimen lang , waar 
van de freelen plat en wit zh , aan de zyde digt bezet 
met zeer “kleine blaadjes ‚waar van drie gemeenlyk 
malkander ftaan , die mede wit zyn, en de uiterfte tak- 
jes verdeelen baat in fubtiele bairtjes. 
"De Fappanders op zekere tyd des jaars balen bet uit zee, 
fooclem bet uit , en drogen bet in de zon, zoodanig wert bet 
dan-tot de koft bewaart; of in andere Landen vervoert: 
Naam. (Onze Natie noemen bet "Tschintfchau , gelyk 
ze het vande’ Fappanders bebben booren noemen , dog de Sine- 
fen zeggen 5 dat bet Tschintfchau een gebeel ander ding is , 
te weten; een Landgewas als een firuikje met kleine bla- 
. deren, dewelke gedroogt mede tot Gelatina gebruikt wer- 
den; daar en tegen dit mos noemen xe Hay Tsjay , dat 
4s Sajour laut, of Olus Marinum; datis Yrichosioz: 
dat: is.fteen „ of klip-blöem. ge 
-c Gebruik; Neemt een band vol van dit Mos , doet bet 
ineen kommer vers water , en weekt bet daar in twee 
dagen , zommige. doen een fcheutje Azyn daar by om te 
Jlerker uit te vrekken, bier van werd bet water dikagtig, 
als een lil, welk men dan opkookt , door een doek A 
en koud laat werden, zoo verd. de gebeele mafa een flyve 
lil of Gelatina, diergelyke de Duitzers uit kalfsvoeten we- 
ten te kooken , en Galree noemen, ids ; 
` Deze mailt dan fnydt men in kleine ftukken, giet balf 
vers, en balf rofewater daar over , en eet bet met lepels. 
‚ Dit is: een aangenaame en gezonde ververzing. voor den 
maag by beete dagen. Men mag "er den gebeelen dag van 
eeten , dog beft Sogtens. Het overfchot kan men bewa- 
ren, als men dagelyks vers water daar over Siet, Het 
drooge Mos moet men zeer droog bewaren, dot et geen vog- 
tige lugt by komt, waar door bet anders bederft. Ik beb bet beft 
bewaardineen kamer in een open lugt. Anderezeggen , dat 
dit Mos mede wit zy, en met kalk van zijn zee-reuk berooft, 
en in fmalle koeken gepakt «verde , en als men. ^t koo 
«vil , werd de kalk wigewatert , en tot lil gekookt, 
Tsjen-thi is bet Amboinfche groene Capillus nympha- 
rum , bet welk de Cbinefen droogen , en dan in gefmolte 
Jpek rooften, en eeten , dog voor bet droogen moet men bet 
cerft uitver/cben , waar van ziet breeder boven Libr. XI- 
Zoo is nog een ander Hay tsjay by de Chinefen, of Al- 
ga coralloides , "t welk de Chinefen witwerfchen » en 
droogen, en daar na als zalaad met azyn eeten, als mede 
by fpek en oefters koken. Dog andere Chinefen noemen dit 
Lo-cac-tsay, dat is Hertshoorn-kruid. ase 
Het voornoemde "T (chintfchau is eigentlyk een kruid , in 
China en op Fava omtrent Samara. groejende , bet. wer 
met wortelen en al uitgetrokken, en gedroogd, daar na1n 
water gekookt , verwt bet zelvezwartagtig, bet welk men 
beet op Sagumanda giet , waar-van eenzwartagtige Pa- 
peda werd , dewelke men in kleine brokjes fnydt, en met 
zuiker est om te verkoelen. Dit 
