X. Boek. LXIII. Hoofdft. 
Hoc nigrum feu Javanenfe Tsjint/chau , herba eft 
ultra quatuor pedes alta, fed quodammodo aliis ad- 
cumbens herbis. Caulis ejus eft rectus, rotundus, ex 
rubro fufcus, culmum craflus, ac dividitur in paucos 
laterales ramulos, erectos quoque. 
Foliola vaga funt in amplis interftitiis, bina fibi ob- 
pofita, quzdam unguem, quzdam digiti articulum 
longa, immo longiora, ad oras profunde dentata y 
ipforumque laterales coftz furfum excurrunt, in infe- 
riore parte parum rugofa funt, & quodammodo cum 
Brunella filveftri convenientia, fine notabili fapore. 
In vertice fimplex locatur fpica, vel racemus femi- 
pedem longus , cui flores infident uti in Majana. 
fave provenit fponte, ac Javani nullum alium ejus 
norunt ufum, nifi quod maxime refrigeret, atque ca- 
put eo lavant ad rcfrigerandum , & ut capilli in lon- 
gum excrefcant. | : 
* Artem coquendi a Sinenfibus edo&i funt , qui to- 
tam herbam prius confciffam aque incoquunt, donec 
ex fufco nigrefcat , tum per pannum filtrant, & aquam 
denuo fortiter coquunt, ac per noctem deponunt in 
fi&tili vafe, tum nigrefcit inftar Papede tenuis, que 
in parvis fegmentis inftar alearum feinditur , & cum 
aqua & faccharo editur. 
= Verum nomen Sinenfe eft Siéntbau, h.e. berba An» 
gelorum , fed vulgo pronunciatur Tsin/au , h. e. Rompot 
dingin , feu herba lignea , altitudinem adtingens trium ` 
cum dimidio & quatuor pedum, fed in Sina humilior 
eft, fuperius longam gerens fpicam, quibus flofculi 
infident, pufillum relinquentes femen, uti in Su/affi , 
vel potius uti in Majana. In molli folo unicum tan- 
tum emittit caulem , fed in folo duro & argillofo in 
paucos laterales fefe dividit ramos, fequenti autem 
praeparatur modo. : ER 
à Tota herba non fciffa aque incoquitur in Sinenfi 
Boaly, feu ferrea fartagine, ipfi admifce fortiffimi 
lixivii patinam plenam. |. Lixivium hoc fuam amittit 
acredinemy A cuncta liquefcunt folia. Per pannum 
hzc filtra, denuo coque, & ipfi admifce tenuem Sa- 
gumandam , donec fufficiat, fed continuo agitandum & 
commovendum eft, alioquin.enim gleba concrefcunt, 
& coétio per totum duret diem. Frigefcat dein in 
fi&ili vafe, tum nigra ifta Papeda formata eft, quam 
homines fani edunt cum aqua & faccharo, fed zgri 
fine aqua eam edant , quum nimium refrigeret. Sinen- 
fis herba nigram quoque prebet Papedam, alba enim 
ex Mufco marino conficitur, que juxta eorum rela- 
tum etiam preparatur. ex. Alga coralloide , feu Agar 
agar. Javanenfis herba. colligitur circa Samarang. 
CAPUT SEXAGESIMUM TERTIUM. 
Equifetum Amboinicum , feu arboreum 
» fquamatam. Rutiu ruttu caja. 
fetum. Amboinicum , cum. Europeo parum. con- 
E & Mufcis quodammodo. adfine eft Equi- 
veniens, cujus in hoc capite tres proferam fpe- 
das gerunt quasdam anguftas, digitum longas , & flac- 
cidas inftar Chordularum , que conftant ex lete vi- 
rentibus capitulis inftar foliolorum compaétis , haud 
male referentibus glandes collarium filaceas. Própe 
ortum he caudz aliquando inter foliola exhibent fla- 
Ya quadam capitula flofculos mentientia. 
EL A Tenera 
AMBOINSCH KRUIDBOEK, or 
Dit zwarte of Favaanze Tsjintíchau , is een kruid 
ruim vier voeten opfchietende , dog tenigzints tegens an- 
dere ruigte leenende, De fteel is regt, rond; bruin-rood , 
een balm dik, en verdeelt zig in weinige zydetakken , die 
mede over eind ftaan, 
De blaadjes jlaan ydel in wyde tufferleden , twee te- 
gens malkander , zommige een nagei, zommige een lid van 
een vinger, en wat meer lang, aan de kanten grof ge- 
tant, en de zyderibben loopen na vooren, aan de onderfte 
zyde wal ruig , eenigzints die van onze wilde Pruneila 
gelyk, zonder merkelyke fmaak. 
Op den top fiaat een enkele aire of tros, een halve voet 
lang , duar aan bet bloeizel gezeten beeft , gelyk aan de 
Majana. Het waft op Fava in't wild, en de Favaanen 
weten daar geen ander gebruik van, als dat bet zeer ver: 
koeld, en zy waffen bet boofd daar mede om te verkoelen , 
en lang bair te maken. 
De konft van "t kooken hebben ae van de Chineefen ge- 
leerd , dewelke bet gebeele kruid in flukken gefneeden, eer/t 
in water kooken, tot dat bet zelve zwart-bruin werd , 
dan klenxen ze bet zelve door een doek, en kooken bet 
water nogmaals. flerkelyk , en laten bet een nugt in een 
Steene kom ftaan , zoo werd bet zwart als een dunne Pa- 
peda, die men dan in kleine flukken als dobbelfteenen kan 
/nyden, en met water en zuiker eeten. 
De regte Cbincefe naam is Siénthau , dat is Engel- 
kruid , dog werd in 't gemeen uitge/proken Tsinfau, dat 
is Rompot dingin of Houtkruid , bet waft vierdebalve 
of vier voeten boog , dog in Sina blyft bet lager , boven 
do met een lange aire, em daar aan bloempjes , .en.zeer 
klein zaad, gelyk aan Sulaffi , of beter aan Majana. In 
mulle grond beeft bet maar een hoogen feel. maar in 
barde kleigrond verdeelt bet zig in weinige xydetakkens , 
bet werd aldus geprepareert, 
` Het gebeele kruid ongefneeden in water in een Chineefe 
Boaly , of yzere pan, doet daar onder van de fcherpfte loo- 
ge een kom vol. De looge verlieft baar fcberpte , en alle 
de bladeren finelten y klenft dit door een doek; kookt bet 
nogmaals , en roert daar onder fyne Sagumanda , tot dat 
£y dunkt genoeg te zyn , maar men moet gedurig roeren, 
anders werd bet klonterig, en bet kooken duurt den gehee- 
len dag. Laat bet dan koud werden in een fteene kom, 
x00 beeft gy die zwarte Papeda , dewelke gezonde lieden 
eeten met water en zuiker , maar de zieke perfoonen moe- 
ten ze zonder water eeten , dewyl bet anders te veel ver- 
koelt. Het Chineefe kruid geeft mede zwarte Papeda , 
want de witte komt van bet Zeemos, dewelke na bet zeg- 
gen ook gemaakt werd van de Alga coralloides of Agar 
agar, bet Favaanfe valt omtrent Samarang, * 
= DRIE EN SESTIGSTE HOOFDSTUK. 
Amboinfch Paardefiaart. 
; et de Vaaren en Mos beeft eenige maog/chap bet 
M Amboinfche Equifetum, of Paardeftaart,met bet 
Europi/e maar een kleine. overeenkomft bebbende , 
waar van ik in dit Hoofdftuk drie zoorten voortbrengen zal. 
I. Equifetum arboreum fquamatum, is een aardige 
plant, van een vreemde Eech , en met ons Equifetum 
minjt overeen komende, Het bangt van de dikke takken der 
. bomen-af met veele fleelen y gelyk een bos lint, twee en 
drie voeten lang, kruidagtig , en taai. Jeder Deel een 
‚band lang van zyn oorfprong, verdeelt zig in tween, en 
wat verder al weder in twee, ongelyk geftreept en ge- 
voorent, want beneden bebben ze veele flreepen, maar na 
vooren toe bebben ze vier ruggen met vooren daar tuffen. 
Ze zyn van onderen ook bekleed met kleine fcbubagtige 
blaadjes, die beneden in een kring ftaan , te weten na "t 
getal der ruggens , maar boven in 't kruis, en over dwers, 
zwart-groen, ftyf, van vooren fpits en een weinig fleekende. 
Aan "t uiterfte dragen deeze fteelen eenige fmalle fteerten, 
‘een vinger lang , en flap als cordulen , van ligt-groene 
knopjes als blaadjes „ digt t'zamen gezet , en niet kwalyk 
te vergelyken met de akertjes , die de mannen.aan de (e 
dragen. By baaren vor Progr vertoonen deeze riempjes 
zomtyds tuffen de blaadjes uitkykende eenige geele knopjes, 
"t welk bet bloeizel zyn wil, 
* 1 Ma De 
