XI. Boek. I. Hoofdft. 
Molucca; Malaice Angrek , feu Bonga boki , & Bonga pu- 
tri; Ternatice Saja baki, h, e. Flos principiffe ob ra- 
tionem fupra datam. Alii id vocant Saja ngawa & 
Ngawan. Baleyice Angrec kring fing, quum flos pi- 
étus fit inftar veitimenti Kring fing dicti. 
Javanis omnes hi flores dicuntur Rangrec; Portu- 
galli illos vocant Fulda alacra, feu Fulba lacre, licet 
hzc proprie peculiaris fit fpecies Java crefcens, & 
Mofcum olens, ac fic denominata a fimilitudine Scor- 
pionis, quem florem cauda fua refert. 
Maláienfes quidam cun&a Angreca vocant Api api, 
inque ea verfantur fententia y “EX femine feu fimo 
quarundam avium oriri, pr&fertim avicule Cacopit, 
que Reguli fpecies eft, quod tamen non vero con- 
venit, quum hec non multum frequentat Mangia, 
fed potiffimum in ipfa regione in fruticibus verfatur 
floriferis, quorum fuccum feu roremexfugit, nomen 
tamen habet, fimo ferere qualibet Vifca. 
Locus. Nullibi crefcit, nifi in craffis arborum ramis, 
tam in filvis, quam in montibus, uti in Canariis, in 
variis Mangiis litoreis, notumque eft.in cunétis hifce 
Orientalibus infulis, fique leniter cum radiculis fuis 
tollatur, circa ædes transplantari poteft in Mangis, 
quum primum quoddam cznum fupra ramos inlini- 
tur, atque funiculo his inligatur, quotannis tum ibi 
faos profert flores, licet non tam elegantes lutei fint 
coloris, quam qui in filvis crefcunt. 
Sepius etiam tentavi hoc in horto & folo plantare, 
übi nil nifi folia dabat , fed nunquam mihi flores in 
confpeétum venere, licet per ed vii ibi vigeret an- 
nos, dein autem cafu inveni in filva femi putridum 
lignum, cui increverat, quod domum duxi, ac pro- 
funde in terra id depofui , ubi Angrecum vigebat & 
florebat, quum vero iftud lignum periret, etiam in- 
teriit Angrecum. 
+ ~ Reftat adhuc inquirere, an coli poffit, fi totus am» 
putetur viridis ramus , & transverfaliter in terra fe- 
peliatur. Alioquin nobis fufficiat, naturam permit- 
tere hoe elegans fpectaculum crefcere in vicinis Man- 
gis. s 
..Quo.modo jam hzc planta fponte in arboribus pro- 
L. veniat, haud facile determinari poteft , vanum enim 
: eft credere, ex fordibus torticum crefcere uti Mus- 
cus , multeque Filicum fpecies, tum enim in diver- 
fis arboribus differentem haberent formam , nec etiam 
tam facile transplantari poflenc, quum vero obferve- 
tur ipfis tanquam inpofita effe, imo in glabris & pla- 
nis corticibus, uti in Canariis, hinc vero magis ad- 
cedit, aut per ventum e proprio femine, aut per aves 
feri, praefertim Varingas, ac quasvis Vifei fpecies. 
Hallucinari quis poffet , veram vim feminalem latere 
in granulis mágnitudinem feminis Catjang habentibus, 
quz aliquando in flava ifta farina fructuum detegun- 
majora, in fructibus variarum Varingarum etiam ifta- 
rum femina cenfentur. come 
Uus. Flores non nifi oculorum obleétamento infer- 
viunt, fi cum toto caule abfcindantur , atque per ali- 
quot dies in camera deponantur, non in aqua fed in 
terrz gleba, hzc enim planta in aqua depofita ingra- 
tum fundit odorem, inftar fordide aque , vel inftar 
. plurimarum Orchidum fpecierum , quarum odorem 
etiam recens ejus fuccus fpirat, In Ternata matrone, 
ac praefertim uxores , forores, & filie regum (que 
omnes Malaice Putri, ac Moluccis Boki vocantur) 
fibi. adeo hos vindicant flores, ut vulgaris mulier , 
multo minus ferva illos dedecorarent, fi florem hunc 
filvis peti jubent , quos capillis innectunt, -dicentes 
naturam ipfam demonftrare hofce flores non conve- 
nire hominibus vilioris conditionis, quum nullibi nifi 
in altis crefcant locis, unde & diéta nomina fortita 
eft hec planta. 
Si quis Paronychia laboret , fumat herbaceam bur- 
fule medullam cum pauxillo Curcumz in aqua falfa 
contritam, ipfique inponat, tum ulcus cito mature- 
feet, licet & aliquando refolvatur , fi nondum fixa 
| illa fit. 
Hom. FT. Burfæ 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
Nomen. Latine Angrecum fcriptum, & Helleborine ` 
tur, licet aquofa penitus fint. Similia granula, fed: 
>, capiti fao inponerent , unde hos flores pro fe folis ex : 
97 
Naam. Zn ’t Latyn Angrecum fcriptum . en Helle- 
borine Mollucca; i» ' Maleits Angrek of Bonga Boki 
en Bonga putri ; op Ternaten Saja baki 3 dat 15 Flos 
prineipifle, om reden als boven. Anderen noemen "t Saja 
ngawa en Ngawen ; in’t Baleits Angrec kringling; om dat 
de bloeme gejchildert 15 als zeker kleedje genaamt Kringfing. 
In 't Javaans bieten alle deze bloemen Rangrec; ae 
Portugee/en noemen ze Fulha alacra of Fulha lacre, 
Hoewel dit eigentlyk een byzondere zoort is op Fava, na 
Muscus ruikende , en aldus genvemt na de gelykeniffe van 
een Scorpiven, dien de bloem met baren fleert verbeeld. 
Zommige Malyers noemen ook alle Angrecs Api api, 
en zyn mede in dat gevoelen y dat ze wt het zaad, of. 
te denafgang eeniger Vogelen oorfprongelyk zyn, inzon- 
derbeid befchuldigen ze bet Vogeltje Cacopit daar mede, 
zynde een flag van Regulus , * welk niet waarfchynlyk 
is , dewyl bet zelve Vogeltje zig niet veel opbout op de 
Mangi Mangi-bomen , maar landwaarts in op ftruiken s 
die bloerhen dragen , welkers fap of douw bet uitzuigt s 
egter moet bet den naam dragen, dat bet met xyn afgang 
alle mijtels of maare-takken zaaje. 
Plaats. Zy waft nergens, dan op dikke takken der bomen 
in "t wild zoo op bergen, gelyk op Kanary-bomen als op 
firand op veelderlei Mangi Mangi-bomen , en is bekent in 
alle deze Ooflerze Eilanden, als men xe zoetjes met al 
baar worteltjes afligt , zoo kan men ze omtrent de buizen 
op een Mangas-boom verplanten , als men eerft een wei- 
nig flik op de takken fmeert , en dan met een touwtje daar 
opbindt, daarzejaarlyks baare bloemen geeft , boewel ze 
dus zoo mooi-geel niet zyn , als die in't wildzyn evaffende. 
JR beb "t ook meermaal geprobeerd in den tuin en grond 
te planten, daar ze niet dan bladeren voortbragten, maar 
nooit beeft bet my gelukken willen, dat de bloeme woor den 
dag kwam , boewel ze jaren lang over flonden , daar na 
vindende een balf verrotten blok in "t bo/ch , daar op ze 
gegroeit was, beb ik den zelven naar Luis gebragt, en 
diep in de aarde gezet „ daar bet Anerek wel groeide en 
bloeide , maar als bet blok begonde heel te vervallen, zoo 
ging bet ook uit, 
efteert nu nog te onderzoeken , of men 't onderhouden 
kan , als men een gebeele groene tak afkapte „ en dezelve * 
dwers in de aarde begraafde. Anders moeten wy ons ver- 
genoegen laten, dat de natuur ons dit fchoon Jpe&acul op 
onze nabuurige Mangas-bomen vergunt te voeden, 
Hoe nu deze planien in "t wild op de bomen komen , en 
is niet ligt te raden. Immers bet is ydel te geloven, dat ze 
vit de vuiligheid der Jcbor/Jen groeien, gelyk Mos of andere 
Vaaren mi à , Want dan zouden ze op gants ver/chil- 
lende bomen ook verfcheide gedaante bebben , en men zou- 
de ze ook zoo, niet verplanten konnen , maar vermits men 
ziet, dat ze als daar op gezet zyn, zelfs op gladde en effe- - 
ne femen gelyk de Kanary-bomen bebben, zoo is bet - 
4vaar/cbynlyker , dat ze of door den wind met. baar eigen 
zaad, of door de vogelen gezanit worden , inzonderbeid 
de Waringa-bomen , en alderbande zoorten van Viscum. 
Men zoude mogen giffen, dat de regte zuadkragt fteekt` 
in eenige korrels in de grootte van Catjang , dewelke men 
zomtyds in. bet voornoemde geele meel der urugten windt , 
„hoewel ze vry wat wateragtig zyn, — Diergelyke: korrels,- 
grooter dan de andere, in de vrugten van verfcbeide Wa- 
ringas boudt men insgelyks voor zaadkorrels, 
Gebruik. De blveme dient tot miets dan plaizier voor 
de oogen , «ls men ze met den gebcelen fteel afynydt , en 
eenigesdagen in cen kamer fielt, niet ín water , maar bloot 
op een klomp aarde, want dit gewas in water komende, 
geeft cen vuilen reuk Van zig gelyk fpoelwater , of gelyk 
de meefle zoorte van Orchis, waar na cok bet verfche fap 
ruikt.. In Ternaten eigenen baar de groote Vrouwen , 
inzonderbeid de buisvrouwen , zu[lers , en dogters van 
kunne Kóningen (die men alle in °t Maleits Putri, in 't 
Moluks Boki noemt) zoodanig deze bloemen toe, dat ze 
een vrouw van flegten fiaat , laat fiaan een Slavinne, 
wel grooten affront zouden aandoen , als ze deze bloem 
op baar hoofd droegen. Daarom laten ze aie alleen voor 
baar uit den bos halen, om in °t baair te dragen, reden 
gevende, dat de natuur zelfs aanwyfl, dat deze bloemen 
voor geen lieden van geringen Saat pafje, om dat ze nieu- 
wers dan op booge plaatzen voortkomt , waar van ze ook 
de woorfchreeve namen beeft, 
Als iemand bet nagelfweeren bekomt , die zal bet kruid. 
agiige merg van de keurze nemen , met een Weinig Cur- 
cuma, en zout water wryven , en daar over binden, zoo 
zal bet gezweer zig tot een baaflig rypen fcbikken , boewel 
bet cok zomtyds verdwynt, als bet nog niet gezet is, 
e 
