116 
Radix ex multis conftat craffis fibris, inftar ver- 
mium fupra terram nudis , & prorepentibus , inferius 
fumeis, fuperius viridibus, & interne lento conitanti- 
bus nervo, faporis primo fatui, dein acerrimi, uti IN 
Gentiana, & os urentis, ita ut labia intumefcant, & 
fauces raucz fint , que acrimonia qucdammodo etiam 
in foliis percipitur, quo differt ab omnibus Angrzcis. 
Floret Octobri. 
- Numen. Latine Flos triplicatus , feu Helleborus Am- 
boi;icus ; yulgo Malaice dicitur Bonga tiga lapis; Am- 
boinenfes volunt effe fpeciem praecedentis ¿nvulucri, 
ac vocant Avaan alb.l, & Abaan maluna, h. è. filve- 
fire Avaan & ejus mas. 
Locus. In montanis crefcit filvis , praefertim ubi 
herbz ac ficca folia fibi inpofita putrefcunt , in levibus 
eum inveni Caju peti filvis, fub repente F lice calama- 
ria, ubi folum erat nigrum & parum humidum, putri- 
dis foliis obductum, ubi vermitormibus radicibus fupra 
terram tam laxe prorepebat , ut facile avelli pollet , 
fed raro obcurrit. 
In hortis transplantata hzc herba in dubio eft, an 
crefcat , fed naturali terra & lapillis circumpofitis , 
folia ac flores profert, que quotannis iterum pereunt 
usque ad ipfas radices. 
: ond etiam varietas eft foliis & modo crefcendi 
rior fimilis, cujus flores etiam albi func, fed non 
Ata diftin&ti, & in tres partes divifi, fruétus ejus funt 
filique angulofee , paulo longiores quam in priore, 
interne arenofa farina replete. i 
Ufis. Quum tota hzc. herba fit.acerrima, pruden- 
ter adnibete eam oportet, licet non multum obvia 
vel nota fit, fed contratumidas manus, quod vitium 
Hismi , h. e. benedictum vel incantatum vocatur, ejus 
radices fumuntur, cum pauxillo Nucis Myriftica, 
Bangle, t sjouker, & Zingiberis , que fimul conterun- 
tur & inponuntur. ? 
Incole tam duro conftant ore, ut acrem ejus radi- 
cem interne adfumere audeant, quam mafticant cum 
Pinanga, Nucibus mofchatis, & Zingibere Contra diu- 
turnos alvi fluxüs, qui ex frigore vel crudis oriuntur 
humoribus, : 
N. B. Hujus plante Figura fupra Tab. 52. fig. 2. delingen eft. 
HERBARII AMBOINENSIS 
\ 
Liber XI. Caput XIII, 
De wortel beftaat uit veele dikke vazelingen, meeft al; 
wormen, boven de aarde bloot, van ondere rook-ueray;, 
boven groen, en binnen met een taaje zenuwe ; van fmagg 
ecrft laf, daar na zeer fcberp als eenige Gentiana; in de 
mund brandende, zoo dat 'er de lippen van zwellen; en de 
keele beejcb wert , welke fcherpigbeid men eenigzints ook 
gevoelt in de bladeren , waar in bet verfcbili van alle 
Angreks. Het bloeit in October. 
Naam. in bet Latyn Flos triplicatus , of Hellebo, 
rus Amboinicus; in't gemeen Maleits Bonga tiga lapis; 
de Amboinefen maken "t tot een mede-zoorte van "t voor. 
gaande Involuerum , en noemen 't Ahaan albal en 
Ahaän Malona; dat is wilt en mannekens Ahaiin. 
Plaats. Het waft in de bergagtige boffen, inzonderheid 
daar vele ruigte en droge bladeren boven malkander leo. 
gen enrotten. Ik heb het gevonden in de ligte boffen van 
Cajoe poeti, onder de kruipende vaaren van. Filix ca. 
lamaria , daar een zwarte en wat vogtige gront was 
met verrotte bladeren bedekt , met zyn Jlangeformige wor. 
telen boven de aarde zoo los bangende, dat men ^t gemak- 
kelyk konde aftrekken, dog wert weinig gevonden. 
in de tuinen verplant, bedenkt bet zig lang, eer * grote 
jen wil, dog met zyn natuurlyke berg-aarde en Steenen 
onlegt, brengt bet zyne bladeren en bloemen voort, en die. 
jaarlyks wederom vergaan tot de wortelen toe. 
Het beeft nog cen veranderinge aan bladeren, en ayas. 
dom bet voorige gelyk , de bloemen zyn ook wit, maar zoo 
duidelyk niet, in drie delen werdeelt. De vrugten zyn 
hoekige bouwen , wat langer als aan "t vorige, binnen 
met zandig meel gevult. 
Gebruik. Dewyl dit gant/che kruid zeer fcberp is, zoo 
moet men's voorzigtig gebruiken, "t welk nog weinig be- 
kent is, tegens gezwollen banden , "t welke Hismi , dat 
is gezegende of betoverde genoemt werd , neemt men deze 
wortelen met een weinig Notemufchaten , Bangle, Tsjone 
ker, en Gember , vryft bet onder malkander , en bind bet 
op 't gezwel, 
De Inlanders zyn zoo bart van mond, dat ze de fchere 
pe wortel binnens lyfs durven gebruiken , kaguwende dee 
zelve niet Pinang, Notemu/chaten, en Gember „tegens 
langduurige buikloop , die van kouwe of ruwe vogtig. 
beid komt. 3 
N. B. Dezes plants Figuurisboven Tab. 52 fig. 2. aangewezen. 
CAPUT DECIMUM QUARTUM. 
` ` Orchis Amboinica major. 
que Helleborinz & Helleboro adfinesfunt,qua- 
tuor alie fubfequuntur, que cum Orchide con- 
veniunt, ac proinde Orchides Amboinice habende 
funt. Prima & elegantiffima fpecies fupra libro 8. de- 
fcripta eft fub hortenfibus, nomine Floris Sufanne:, 
quum maxime adfinis erat Amice mo&urne. ^ ` 
Qe Angreci terreftris fpeciebus enarratis , 
Binas alias in binis capitibus defcribemus, nomine 
Orchidis Amboinice majoris & minoris. 
Orchis major binas habet fpecies hoc in capite com- 
prehenfas, quarum prima ramofam gerit radicem, 
altera Raphanaceam. 
Primo. Orchis Amboinica major radice digitata, unum 
alterumve. gerit folium , qué cum illis Daun corra 
corra conveniunt, fed ‘multo anguftiora, binos cum 
dimidio, & tres pedes longa, binos pollices lata , 
utrimque acuminata, & acinaciformia, per longitu- 
dinem quinque nervis & plicis diftinéta. lao bs. 
tifimum ejus folia confpiciuntur, dein nudus ejus 
fimplex caulis, binos cum dimidio pedes altus , in 
vertice raros gerit flores , forma vulgaris Angreci , 
ex quinque petalis cum brevi facculo compofitos , 
albicantes & purpureis lineis diftinétos , caffis vero 
purpureas gerit maculas. r 
Fructus eft oblonga filiqua, digiti formam & craffi- 
tiem habens, obfcure virens, per longitudinem dor- 
fis diftincta & ftriata, flavefcente farina repleta. — 
Radix cum illa Lampoejang feu Zingiberis convenit, 
oblique enim in terra locatur, inftar glebe ex multis 
digitis compofita, quorum bini ac tres fibi mutuo 
adherent anguítis collis inftar Calbahaar poeti. 
e Externe 
VE: RTIENDE HOOFDSTUK. 
| De groote Amboinfthe Orchis. ` 
ier zoorten van Anzrekum terreftre verbaalt zyn 
de, die na de Helleborine en Helleborus gelyken, 
- zoo velgen nu vier andere , die met de Orchis of 
flandelkruid over een komen , en daarom ook voor Amboin- 
Je Orchides te bouden zyn. De eerfle en fraaifte zoorte 
ds bier boven Lib. 8. befcbreven onder de hofkruiden, 
‘met de naam van Flos fufannz, om dat ze groote maag- 
Jebap beeft met de Amica noéturna. ` Brent 
De drie andere zullen wy in twee boofd/tukken befcbry- 
ven , beide onder den naam van Orchis Amboinica Ma- 
jor en minor. GD ër 
Orchis major beeft twee zoorten in dit boofdftuk bee 
grepen, de eer [le met een getakte wortel , de andere met 
een Radysagtige. 
L Orchis-Amboinica major , radice digitata, beeft 
maar een of twee bladeren , die bet voorgaande Daun 
corra corra wel gelyken , dog zyn veel fmalder , dérdebalve 
en drie voeten lang, twee duimen breed , onder en boven 
toegefpift , flaande gelyk als faveertjes , mede in de leng- 
te met guf zenuwen en plöojen geribt. In Fanuario ziet 
men de meefte bladeren, daar na den enkelen blooten ec 
ook derdebalve voeten-boog", op zyn top weinige bloemen 
dragende, die van de gewoonlyke Angrek fatzoen, van 
vyf blaadjes met een kort zaksken witagtig met purperen 
firepen, maar bet belmken beeft purpere droppen 
De vrugt is een langagtige bouwe als een vinger s €f 
‚febaars zoo dik , donker-groen, in de lengte met ruggen 
gejireept , binnen met een geeligtig meel. ` ` 
De wortel gelykt na de Lampoejang of Gember , want 
ze flaar febuins in de aarde als een klomp pan: vele vinge- 
ren of klauwen gemaakt , waar van twee en drie aan 
malkander bangen, met fmalle balzen als Calbabaar We 
an 
