XI. Boek. XIV. Hoofd/t. 
Externe albicat hec radix, fed luci meridianz vel 
candele obpofita, femi pellucida eft, lento repleta 
müco, amaricans & ingrata, odoris canini. 
Secundo. Orchis Amboinica major, radice Rapbanoide, 
quinque fexve gerit folia, aréte fupra radicem col- 
leéta, fed anguftiora quam in priore , binos pedes 
longa, vix digitum lata, & fubtiliter coftata, ita ut 
pro graminis arundinacei foliis haberentur. Ex folio- 
rum centro flores excrefcunt fupra radicem in vagina 
contenti , ac quivis brevi infidet petiolo , unus alterve 
fimul ,*fordide albicans, cum lete rubro colore inter- 
mixto , inftar illorum Tommon cantsje. Sub quovis 
fiore oblonga ac ftriata locatur burfula, in qua angu- 
lofum & nigrum reconditur femen. 
Radix perpendiculariter in terram penetrat inftar 
Radicule, ultra digitum longa & craffa, vel paulo 
minor, externe nigricans, interne alba & mucofa in- 
ftar prioris, craffis obducta fibrillis inftar Zingiberis „ 
nigra relinquentibus punétula, fi decorticetur. Sapor 
magis ad illum Satyrii adcedit , non amara, fed gra- 
vis, & paulo acris. : 
Nomen. Orcbis Ámboinica major , prima fpecies ra- 
dice digitata, altera Radice rapbanoide; Malaienfe nul- 
Jum ejus peculiare novi nomen, nifi commune An- 
grec tana; prima fpecies vocari poffet Angrec tana 
alea, a radice ejus Zingiberacea. Altera Angrec tana 
“itam, ab ejus nigra radice. Amboinicum nullum ejus 
novi nomen. Ternatice Panawa /affiri-iffo a fubfe- 
quente ejus ufu. : 
Locus. Utreque crefcunt in nudis & ventofis mon- 
tibus, ut & in planitie alta fub Carice, & 
Hulong. Frequentes funt in Leytimora in nudis mon- 
tibus prope Caftellum Victoriam. Neutiquam per 
totum obfervantur annum, fed circa Januarium , 
uum florent, alioquin enim ob angufta folia haud 
ditinzur vel dignofci poffunt ab alio gramine. Quum 
itaque tam prope füb Carice crefcunt, hinc fepe fit, 
ut acuta acumina, quz hoc gramen e radice furfum 
` emittit, inftar fubularum per radicem prime fpeciei 
penetrent & percrefcant. Quod rarum prebet fpeda- 
culum , unam nempe plantam per radicem alterius. 
percrefcere , hoc enim gramen apicibus fuis -adeo 
penetrat, ut fepe per multo crafliores radices Ubiis 
& Combiliis percrefcant. ` 7 à ii 
_ Ufus. Prime fpeciei EN SY tian refert Satyrium, 
que condiri etiam poteft, fed-oportet primum; ut 
rite aqua emiffa fit, tum pellucida eft inftar Succini , 
fed lentiffima tamen eft, & fibrofa , fi mafticetur , 
atque ingratum quodammodo rétinet odorem , tan-. 
dem liquefcit in ore, & tenerrima femper, eligenda 
eft, que nempe in gleba albiffima eft, vel primos flo- 
res profert. Altera Raphanoides radix huic operi me- 
liorjeft, quum non tam ingratum iftum {piret odorem, 
ac magis pranulofa eft in mafticatione , in ore fere tota 
deliquefeens j ejusdemque" cenfetur operationis cum 
noftris Europeis Sátyriist. ^ eur 
` Ternatenfes prima utuntur radice contra Apofthe- 
fata Saffiri-iffo di&a , que lata funt & ccerulefcentia, 
nec magnum cauflant olores; fed copiofum gene- 
rant pus.. Majores enim ‚'rubros , & calidos tumo- 
res, uti tanthraces & furunculos,° vocant Saffiri-bara. 
Hunc in finem radicem fümunt contritant, quam fo- 
lio involvunt: Boero malàccó, h: €. Oculi aftaci, quo 
füpfa ignem calefaciunt, ac'fic prioribus inponunt 
Apofthematibus. - ER ALS 
ai apes re 
ino d 
(ba Quinpigefina pe 
Ad Figuram primam, Orchids Ambinice majors fpeciem exhi- 
Figura fecunda  Orcbidem exhibet Amboinicam minorem y ac 
Figura tertia Alteram Orcbidis minoris (tit fpeciem. ` 
is A Ee SS e 
so 
vot 
3 DI 
FA 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
amine . 
Van buiten is ze witagtig , tegens den dag of een kaar 
gebouden , balf doorfchynend; vol taje fiyn , bitteragtig 
en onlieffelyk , bondsagtig van reuk. 
11. Orchis Amboinica major, radice Raphanoide ; 
beeft vyf of Jes bladeren digt boven de wortel t'xamen flo- 
tende , nog finalder dan de voorige, twee voeten lang , 
Jcbaars een vinger breed, en fyn geribt, zoo dat men ze voor 
een rieigras zoude aanzien. Uit bet midden der bladeren 
komen de bloemen voort y kort boven de wortel in een (chee- 
de, en ieder op een korte feel, een of (aper, vuil-wit , met 
ligt-rood gemengt , gelyk die van Tommon cantsje. Onder 
ieder bloeme is een langwerpig geftreept beursje , daar 
een boekig en zwart zaad in fcbuilt. 
^ De «vortel gaot regt in de aarde als een klein Radysje, 
ruim een vinger lang , en dik, of minder, van buiien 
zwartagtig , binnen wit en flymerig als bet voorige , be- 
bangen met dikke wazelingen als Gember , zwarte flipjes 
nalatende , als men ze fcbilt. De fmaak komt nader aan 
"t Satyrium, niet bitter , maar geil, en wat feberp. 
Naam. Orchis Amboinica major; de eerfte zoorte 
Radice digitata ; de andere, Radice raphanoide 3’ in 
"t Maleits weet ik nog geen byzonderen naam , als den 
gemenen Angrek tana; de eerfie zoorte mogt men noemen 
Angrek tana alea; van baar Gemberformige wortel. De 
tweede Angrek tana itam; van baar zwarte wortel. In 
>t Amboins beeft ze geen naam. In’t Ternataans Panawa 
Saffiri-iffo van zyn volgende gebruik, 
Plaats, Beide waffen op kale en lugtige bergen , en 
verbeven vlakten onder t fnygras , en bet gras Hulong. 
Zy ftaan veel op Leytimor op kale gebergte by 't Kafteel 
Vittoria. Men ziet ze geenzints bet gebeele jaar door ; 
maar omtrent Fanuary. Als xy bloemen draagt , want an- 
ders zyn ze met baar fmalle bladeren niet wel te under- 
Jebeiden van ander gras, dewyl ze nu zoo digt onder ’t - 
Snygras waffen , zoo vint men dikwils, dat de fcberpe fpit- 
Jen, die dit gras wit zyn wortel opwaarts fchiet, als elfen 
door de wortel van de eerfte zoorte doordringen, en door 
beenen waffen. Een vreemt Jpeftakel dat de eene plante 
door de wortel van een ander been groeit , zynde dit gras 
met gemelde fpitfen zoo doordringent, dat men ze dikwils 
door veel dikker wortelen, als de Oeby en Combily gewas: 
egen-ogen , noemen $ n 
Hier toe nemen ze dan de wortel gewreven, «binden ze in 
een blad ‘van Boero malacco , dat is Oculus aftaci ; 
maken ze warm over "t vuur, enflaan ’t zoo over de cerft- 
genoemde Apoftemen — 0 
De vier en Vyfiigfte Plaat 
Vertoont in de eerfte Figuur de tweede zoort vat de grooté 
fmboinfcbe Orchis. - "ha > 
De tweede Figuur wyft aan de kleine „Amboinfcbe-Orchis, en 
wel de eerfte zoort. : 
De derde Figuur ftelt voor de taveede zoort van de keine Orchis- 
117: 
