118 
CAPUT DECIMUM QUINTUM. 
Orchis Amboinica minor. 
uarta fpecies vera etiam Orchidis fpecies eft, 
Q fed minor omnibus prioribus. : 
Primo producit longa fua folia, tria quatuor- 
ve numero, graminea, fex leptemque pollices longa, 
femi digitum lata , crafliufcula , & qualia , parum 
convoluta, & in medio fulcata, hzc cito marcefcunt, 
atque ex ipforum centro fimplex erigitur caulis, cul 
folia fupra fefe invicem infident , inequalis magnitu- 
dinis, inferiora enim pollicis articulum modo longa 
funt, ac femi ficca , dein fubfequuntur tria quatuorve 
longiora, quatuor & fex pollices longa ac fulcata in- 
Dar priorum, in longum firmumque definentia api- 
cem. Hecce infequuntur fenfim minora, arcte cauli 
adcumbentia. 
Superius vero hic caulis profert craffam „ac brevem 
fpicam, cui infident multi albi flofeuli coadunati , for- 
mam habentes vulgaris Orchidis, excepto quod infe- 
rius nullum gerant facculum, ceterum fuperius dehi- 
fcunt, & bina fuftinent foliola feu petala, alas men- 
tientia, & incurvum corniculum antrorfum, ac deor- 
fum longam barbulam retro flexam, que omnia alba 
funt, fuperior vero hujus fpicz pars flofculos gerit 
utcunque claufos. 
Fru&us funt filicule angulofz , interne gerentes 
mucofam farinam, fed raro perfecte funt. Radix pu- 
filla et & rara, ex albis, brevibus, & craffiufculis con- 
ftans fibris, quibus fubtus adherent plerumque bine 
quafi glandule „raro una, inftar tefticulorum, quarum 
una femper fere minor & contracta eft, externe cine- 
rea, interne alba & fuccofa, mucofa, & dulcis fapo- 
ris, fere inftar coftorum Combiliorum. 
. Floret fub finem pluvioforum, & ininitio ficcorum 
menfium , atque poft flores totus marcefcit caulis, 
ita ut non amplius adpareat, quum extrahitur e. terra 
hzc planta, nil nifi fuperiores confpiciuntur fibrille, 
longe enim ifte glandule firmiter terre inherent, 
unde effodienda dt. a i 
Nomen. Latine Orchis. Amboinica minor; Malaienfe 
& Amboinicum nomen ignotum eft, quin vocari pos- 
fet Angrek kitsjil. ` e 
Locus. Inftar prioris crefcit in ventofis collibus, 
uti & in planis agris fub Carice, unde vix fib eo 
dignofci poteft, quum nullos gerit flores, femper 
copiofe fimul crefcit, ubi gramen eft humile & breve, 
uti in monte rubro prope Caftellum Vi&oriam, ubi 
tota cohors fimul floret , ac fimul perit. Solum amat 
nigrum & durum, quum transplantare eum velimus, 
radix effodienda eft, poftquam flores protulit, que 
a fibrillis purganda, & per aliquot dies ficca fervanda 
eft, ac dein in fimili transplantanda.terra, fed paulo 
elevata locetur, nec in umbrofis vel humidis locis. - 
Ufus ejus apud incolas ignotus eft, fed ego ejus 
tadicem inveni aptiorem por toco, ro condito 
quam priorem, eft enim magis granulofa k crepitans} 
ac dulcem prebet in ore faporem fine ilto ingrato 
. Odore. Sed difficiles he radices inventu.& effoflu 
funt, quum hz preftantiflime funt , antequam florent, 
fed tum fub gramine latent, & quum herba periit, 
eodem in loco juffi fodere , fed nullas invenerünt 
glandulofas rädices ; ita'ut citó-crefcat & cito pereat. 
Altera hújus:/pecies paulo altior eft , tres nempe 
quatuorve fpithamas alta, ac fimplicem reftúmque 
emittens caulem , qui ad binafüm palmarum fpatium 
E radicem nudus eft, dein colleétio quinque fexve 
foliorum provenit, qui fupra fefe invicem feffilia 
funt, & cauli adpofita, illis Angreci fimilia, quatuor 
pollices longa, binos lata digitos, quinque coftis lon- 
itudinalibus pertexta, quarum media inferius protu- 
erat, ac fuperius fulcum format, quatuor alie ob- 
fcuriores funt, ac fuperius magis protuberant, dein 
caulis ifte iterum parum nudus eft, ac longam emit- 
tit fpicam ad fpithamz longitudinem , quz arcte ob- 
feffa eft flofculis concavis, fimilibus illis Herb fup- 
plicis, in quinque apices diftinétis , ex albo flavefcen- 
tibus, quos infequuntur fructus, digiti unguem longi, 
potiffimum trigoni, & intus repleti medulla vifcofa, 
inflar reliquorum Angrecorum, & inodori. 
Radix | 
HERBARIFAMBOINENSIS 
Liber XI. Caput XV, 
VYFTIENDE HOOFDSTUK, 
De kleine Ambom/che Orchis. 
E wierde zoorte is ook een regte Orchis, van gewas 
D kleinder dan alle voorgaande. 
Het brengt eerft zyne lange bladeren voort, drie 
of vier in ’t getal, grasformig , fes of zeven duimen lang 
een balve vinger breed, dikagtig , en even, wat te zamen 
gevouwen, en in de midden gegeut, deze verwelken baaft , 
en uit baar midden komt een enkele fleel voort , daar aan 
de bladeren niet tegen, maar boven malkander flaan , van 
ongelyke groote , de onderfte zyn maar een lid van een 
duim lang , en half verdroogt , daar na volgen drie of vier 
langer , van vier en fes duimen lang, breed, en gegeut 
als vooren, met een lange fiyve /pits. Hier op volgen 
allenskens weder kleindere, die digt tegens den fteel aan- 
leggen. 
pe" op draagt by een dikke korte aire , en daar aan 
veele witte bloempjes digt op malkander gedrongen, van 
fatzoen meeft als onze gemeene Orchis, bebalven dat ze 
agter geen zakken bebben , anders gapen ze vooren, en 
hebben boven twee kleine blaadjes , als twee vleugeltjes, 
een krom boorntje na vooren toe , en beneden een lang baard- 
je, agterwaarts gebogen , allegaar wit, bet boven[le deel 
van deze aire beeft zyn bloempjes meeft altyd gefloten, 
De vrugten zyn kleine geboekte bouwen , met een fmee- 
rig meel van binnen, dog komen weinig tot perfectie. De 
wortel is zeer klein, en weinig , te weten witte, korte en 
dikagtige vazelingen , en onder aan bangen meeft twee, 
zelden een langwerpige klieren , als teftikulen , waar van 
de eene gemeenlyk kleinder en gerimpelt is , buiten grauw, 
binnen wit en fappig , fineerig , en zoetagtig van fmaak , 
bykans als gekookte Combilis. 4 
Het bloeidt in ’t einde van de regen, en in ’t begin van 
de drooge Maffon , en na "t bloejen vergaat den gebeelen. 
feel, zoo dat men’t niet meer en vindt. Als men *t uite 
trekt , blyft niets daar aan als de bovenfte vazelingen. 
Want de lange klieren fleeken wat vaft in de aarde , daar- 
om men ze uitgraven moet, 
Naam. Jn ’t Latyn Orchis. Amboinica minor; in ’t 
Maleits en Amboins., beeft bet geen naam, of men moeft 
bet noemen Angrek kitsjil. .. 
` Plaats. Het waft als bes voorige op lugtige beuvelen, 
en ook in vlakke velden onder. [nygras , waar onder men 
^t kwalyk bekennen. kan, als bet geen bloemen en beeft. 
Men windt bet altyd vele by malkander „daar bet-gras 
wat laag en kort is, gelyk op. den roden berg by.’t Kafteel 
Vittoria, daar den geheele troep te gelyk blosid , entege- 
lyk vergaat. Het bemint cen [warte en barde kleigront y 
als men ^t verplanten wil y moet. men de «vortel- witgraven 
na *t bloejen , dezelve van de wazelingen zuiveren, eenige 
dagen droog bewaren , en dan in diergelyke aarde ver- 
planten, dog bet wilwat verbeven Doan, aan geen feba- 
duwagtige of vogtige plaatzen,’ uoc © 
: Set Seep Inlanders is: bet onbekent , maar ik 
beb bet tot confyten bekwamer ‚en fmakelyker gevonden 
dan de voorgaande,.zynde hetigeconfyte wat brokkelagtigs - 
krakende „dog zoet in de mont zonder diem viexen reuk: 
Maar het is moejelyk te vinden en te graven, om dat de 
wortelen op 't beft zyn, eer zy bloejen, mar dog. 20 ze 
onder "t gras kwalyk te vinden, en als bet kruid vergaan 
is, bebik op dezelve plaats laten graven., maar gene klier- 
agtige wortelen konnen vinden, zoo dat bet Jcbielyk waft, 
en weder fcbielyk vergaat. — te T 
Nog een tweede zoorte bier van werd wat booger , te 
weten drie en vier fpannen boog , met een enkelde ronde 
Beet öpfebietende, dewelke twee band breed boven de wor- 
tel blood is, daar na ftaat een vergadering van, vyf of. 
Jes bladjes Boven malkanderen , zonder voet tegens den 
boofdfteel aanzittende, die van Angrek gelyk , vier dui- 
men lang , twee vingeren breed , met vyf ribben in de 
lengte geftreept, waar van de middel fte beneden uit{teckt, 
en boven een geut maakt, de vier andere zyn donker , en 
builen boven meer uit, daar na loopt den boofdfteel weder 
wat blood voort , en maak een lange aire „ wel een {pan 
lang, en digt bezet met kleine bloempjes , bol , gelyk die van 
Herba fupplex , en in vyf fpitzen verdeelt , uit den wit- 
ten geel, bier op volgen de urugten , een nagel van een 
vinger lang, meeft drieboekig , en binnen met een Jlyme- 
rig meel gevuld, gelyk andere Angrek , zonder reuk. 
De 
D 
