XI. Bock, XVII. Hoofäf. 
Peculiarem habet formam, fuperne enim tubercu- 
lofus eft inftar aliorum Boletorum, fed concavus in- 
ftar infundibuli , inferius pediculo gaudet , eftque tres 
uatuorve pollices altus, ac fefe extendit inftar um- 
bellz, cujus fuperior pars, uti dictum eft, concava 
ac glabra eft, fordide albicans feu cinerea , tenuibus 
& reflexis conftans oris, que integra funt, quam diu 
-tener eft hic bulbus, fed in vetuitis finduntur in la- 
cinias , inferius fubtiliter ftriatus eft, uti in aliis Bo- 
Jetis, fed petiolus glaber & equalis eft, 
Totum ejus collum, feu infundibulum corium refert 
tenerum , ac quamdiu tenerum eft , molle & coctioni 
aptum , fed vetuftum lentum eft & inutile, plerum- ` 
que tertiam pedis partem latum, fed reliqui Boleti 
circa majorem petiolum pofiti multo minores funt , ac 
quidam ipfi nexi funt pedunculo, quidam vero pecu- 
Jiaribus in petiolis locantur. Infundibulum iftud diu 
áta viget , ac tum facile locus dignofci poteft , ubi 
tuber feu Oeby latet, fed quum perierit, haud facile 
detegi poteft, quin tota circumvertenda effet terra. 
Dubiis menfibus Aprili nempe & Octobri copiofis- 
fime detegitur, ac quum pluviz fint copiofz , tum 
radix fungofa eft, mollis, nec durabilis, dein tota 
‚granulofa eft, atque in terram denuo degenerat. 
. Hzc tubera fepe profundas habent fiffuras, quas 
- contrahunt , E eftofla fubito exficcentur, fed ideo 
non minoris funt note , fi modo ipforum fubftantia 
fit durà & gravis. Fungofa enim ac levia abjiciuntur. 
Nomen. Latine Tuber regium ; Malaice Uby radja, 
& Culat batu; Amboinice Ülatbatu , Uita batu , & 
Utta puti, quum ejus infundibulum fit edule, In Hi- 
tæa. Tabalale, h. e. fine corde. In Uliafferenfibus, in- 
fulis Uru pickal. Ternatice Cabamai/Jo,h. e. terre re- 
ceptaculum, feu terre tubera. Javanice Djanior bongs 
kang, h. e. Serpentum fimus, quum Javani credunt 
ortum ducere ab ingentibus ferpentibus Ular /awa; 
Amboinice Ular petola; Latine Coluber & Boa diétis. 
_ Locus. Primo putavi , hoc terre tuber provenire ex 
jnveteratis quibusdam Ubiis, que in defertis hortis 
filveftribus reliéta erant , fed adcuratiore. examine 
comperi, intalibus crefcere locis, ubi hominum me- 
«moria nulli antea fuerant horti, unde & facile con- 
‚cludere potui, propriam terre effe fobolem fine ullo 
Jemine ex ea vel quarundam arborum pinguedine pro- 
venientem. E EN 
. Putaremus. enim , femper ex ipfarum pinguedine 
progerminare , quum potiflimum circa ipfarum .radi- 
ces reperiatur, immo aliquando inter eas. fupra ter- 
ram denudatas , & putridis lignorum partibus ceétas, 
hoc de plurimis verum eft, uti & recordor me in Eu- 
ropa fimilia quoque reperifle tubera circa radices ve- 
tuftarum Quercuum , fed in apertis etiam deteguntur 
campis , ubi nulle vel pauce obcurrunt arbores, & 
qui Carice obteguntur in folo nigro, femper in fummis 
montibus & in ipforum declivibus locis planis, que 
etiam optima & duriffima cenfentur , quum illa, que 
“in umbrofis crefcunt filvis, fungofa & laxa funt. 
Copiofa funt hzc tubera in infula Oma, tam in 
altis quam nudis montibus fub gramine Heelong, uti 
& ad radices altarum arborum , item in Leytimora in 
lanis montibus Hative Kitsjil in infula Gorama , in 
ernata, aliisque Moluccz infulis, ubique in nigro 
Po folo. Si Ubia folitaria in horto plantentur, 
tepida ipfis adfundatur aqua, vel fi poft folis radios 
tonitrua fubfequantur, tum ipforum tubi infundibili- 
formes etiam excrefcunt, fedaltero anno perit radix. 
Ujus. Teneri ejus tubi, quam diu molles, edi pos- 
funt inftar aliorum Boletorum , fed cibus hic durus 
eft, nec operz pretium eft , ut labor inftituatur ad 
eos inveftigandos. Radix vero ejus in majori ufu eft 
Medico prefertim contra Diarrheam, fi minutim rafa 
cum quovis ingeratur cibo, precipue in Oryza cotta. 
Cruda quoque edi poteft, infipida enim penitus eft, 
ac parum terrea feu farinacea , fi mafticétur. Puto 
vero optimum effe modum, fi farine Sagus admifcea- 
tur, & panis ex illa pafta pinfitur, qui conducit in- 
primis pueris , qui Medicamenta fepe recufant ac 
refpuunt. Contra dolentes etiam adhibetur fauces & 
Corporis rimas, fi cum Oleo mixta inliniatur, habet 
enim proprietatem: leniter exficcantem & vifcofam. 
Tom. PL Cum 
AMBOINSCH KRUIDBOEK.- 
‚kan men ter nood gebruiken, als andere 
121 
Zy beeft een byzondere gedaante , boven niet bultig sge- 
lyk als andere Campernoelien , maar bol als éen tregter > 
van onderen beeft ze een feel, drie en vier duimen boog, 
en breid zig uit als een Kipperfol , waar van bet bovenfte, 
als gezegt, bol is, en glad, vil wit, of graauwagiig , 
met dunne en agterwaarts gebogene kanten, dewelke beel 
zyn, zoo lang bet jong is „maar aan de ouden fplyten ze in 
lappen, van onderen zyn ze fyn gefbreept, gelyk andere 
Cambernoelien , dog den feel is even. 
De gebeclen tregter gelykt dun leer, jongzynde, murf , 
en tut bet kooken dienflig , maar de ouden zyn taai, en 
daar toe onnut, doorgaans een derde voet breed j maar de 
andere om de boofdfteel ftaande zyn veel kleinder , zom- 
mige aan den boofdfteel vaft , zommige op byzondere korte 
fieeltjes. Deze tregter bivft lange in zyn wezen 200 
Jlaan , en als dan kan men de plaats ligt bekennen , daar 
deze Oeby /chwilt , maar vergaan zynde kan men ze niet 
wel vinden, of men moet bet land ombakken. 
In de twyffelmaanden April en OGober vindt men ze 
wel meeft , en als "er veel regen voorvalt, 200 is de avor-' 
tel voos, week, en niet durabel, ten laajten word ze ge- 
beel brokkelig , en verandert weder in aarde. : 
Deze bollen bebben dikwils diepe kloven of fcbeuren , de 
welke zy krygen, als men de uitgegrave fcbielyk droogt, 
dog daarom zyn ze niet te flimmer , als maar baare e 
Santie bardagtig , en fwaar is. Want de vooze en ligte 
werden verworpen. -~ 
Naam. Jn ’t Latyn Tuberregium; in 't Maleits Ubi 
radja, en Culat batu; in '£ Amboins Ulathatu , Utta 
hatu en Utta puti; als bet een cetbaaren tregter draagt. 
Op Hitoe Tahalale; dat is zonder bert, in de Uliaffers 
‘Uru pickal; in °t Ternataans Cahamaiffo , dat is vuld- 
zel van de aarde of aardbollen; op't Favaans Djamor 
-bongkang ; dat is Slangendrek , om dat de Javanen gelo- 
ven, dat bet zynen oorfpronk beeft van de groote Slangen 
Ular fawa, op Amboina Ular petola, in’t Latyn Colu- 
ber en Boa genaamt; + et 
o Plaats. . Ik beb in "t eerft gemeent , dat dezen aardbol 
woort kwam uit eenige verouderde ObifJen , die in devar- 
-latene bostuinen waren over gebleeven, maar by nader on- 
„derzoek bevonden, y dat ze op zoodanige plaatzen groejen , 
daar by menfchen gebeugen geen tuinen geweeft zyn, zoo 
beb ik ligt. konnen begrypen, dat bet een eigen kind van de 
aarde iss zonder eenig zaad uit dezelve, d zommige bomen 
vettigheid: voortkomende. s` 
Men zoude wel meenen , dat ze altyd uit de vettigheid 
van eenige bomen komen , dewyl men ze meeft omtrent der- 
zelver wortel vindt , ja zomiyds tuffen de wortelen , die 
boven de aarde bloot flaan , en met verrot ryzig bedekt 
zyn, dit is wel in de meefte waar, gelyk my beugt, dat 
in Europa ook zoodanige knollen gevonden werden omtrent 
de wortelen van oude Eeke bomen, maar men vindt ze ook 
‘in opene velden, daar geene of weinige bomen ftaan, en 
"die met Snygras bedekt zyn , in een zwarte grond altyd 
boven op:de bergen 5 en aan "1 bangen der zelven, daar 
"t vlak is , die men ook wel voor de beften en barften agt, 
daar die in fchaduwagtige boffen wallen , voos en los. yn, 
Men windt ze veel op ’t.Eiiand Oma, zoo wel op hooge 
en kale bergen onder ^t gras Hoelong , als mede onder by 
de wortelen van hooge bomen. Insgelyks op Leytimor in °t 
vlakke gebergte van HativeKitsjtl, op °t Eiland Goram , 
op Ternaten, en andere Molukze Eilanden, over al inten | 
zwarten vetten grond. ‘Als men de enkele Oebis in een 
tuin plant, en met laauw water begiet; of na een zonne- 
febyn een donderweer volgt, zoo komen de tregters ook 
woor den dag , maar in 't tweede jaar vergaat de wortel. 
Gebruik. De jonge tregters, z00 v zy mals zyn, 
ampernoelien of 
Paddeftoelen, dog bet is een taaje koft, en de moeiten niet 
aveert om te zoeken, maar de wortelis in veel grooter ge- 
bruik tot de Medicyne , inzonderbeid tegens den buikloop, 
als men dezeloe klein gerafpt met allerlei koft inneemt , 
inzonderbeid onder gekookte ryft. Men kan ze ook uit de 
band teten, want is gants zonder [maak , of een weinig 
aardagtig of meelagtig in "t kauwen , voor de befle ma- 
nier houd tk, als men ze mengt onder "t Sagu-meel, en 
brood dear van bakt, en is zonderlyk bekwaam, by kinde- 
ren , die men geen andere Medicyn kam inbrengen , zy 
wert ook gebruikt tegens eere kelen, en gaten aan "t lyf, 
“met Oly gewreeven en opgefmeert , want zy beeft een zag- 
te, verdrogende , en Vymagtige eigenfobap. 
1 
Gewree- 
