122 
Cum aqua contrita, & externe inlinita modice re- 
frigerantem prebet pultem pueris febricitantibus, cui 
ulticule Javani alia mifcent aromata, quam in variis 
inliniunt morbis. e 
Tales tubuli feu infundibula etiam inveniuntur in 
fruftulis vetuftarum ac putridarum radicum, ut & in 
lignis in terra projeétis. An vero ibi excrefcant ad 
magnitudinem iftorum bulborum , nondum explora- 
tum eft, faltem incole putant, ortum ducere ex ar- 
borum radicibus. : 
Ex Sina quzdam deferturradix, vulgo Hoelen dicta, 
cum noftra Oeby radja quam maxime conveniens. Eit 
autem bulbus oblongus , fere inftar decorticatz Nucis 
Calappi, externe fordide fiavefcens, feu fumeus, in- 
terne flavefcens inftar Buxi, mollior Oeby radja, & 
lentus, fi mafticetur inftar Cera, infipidus quoque. 
uidam duplicis pugni magnitudinem habent, quidam 
inftar capitis infantis, externe rugofi, interne denfam 
habentes fubftantiam , fed leviores Oeby radja. Sinen- 
fes magni eftimant hanc radicem in ufu Medico, atque 
in hifce regionibus ejus libram vendunt duobus tri- 
busve inperialibus. Ejus parva fcinduntur frufta, & 
cochlear ipforum coquitur cum aqua in vafculo, ex 
quo potum Thee bibunt „ bene obturato, & leni igne. 
Hunc potum zgro propinant inflar potus Thee , 
qui ex diuturno languet morbo, vel fi emaciatus ett 
ad novas recuperandas vires, item iis , qui pulmonis 
vitio laborant, vel in Phyfim proni funt, quum & ad- 
dunt radiculas Bechum dictas, quas fimul coquunt, 
uz fpecies eft Trafi feu Dulcis Chine, modice re- 
frigerans, & naturam habens pafcentem. Sinenfes uno 
narrant ore, Hoelen illam fub terra crefcere , prope 
radices vetuftarum Pinorum, quas Tsjinckpe vocant, 
ac plerumque crefcunt in incia Suchenfi , fed 
in eo non quadrant, quenam nempe gerat folia; vel 
uomodo fe fupra terram detegat. Quidem enim di- 
‘unt ex pinguedine Pinorum provenire, que femper 
in arenofo' crefcunt folo. 
Succinum terreftre, ipfis Hopeck dictum , a vulgari 
noftro Succino haud multum alienum eft , excepto 
quod Sinenfe fit obfcurum ac magis rubens. Hzc vero 
transmutatio feu metamorphofis Pynbers & Hopecktem- 
pus requiret mille annorum , ac dein poft aliquot cen- 
tenos annos Hopeck in Hoelendegenerabit , quod neque 
plantam neque folia profert, fed locus ejus dignofci 
poteft ex eo, quod folum circa radices iftarum arbo- 
rum rimas agat. Alii auteni volunt, plantam proferre, 
cujus flagella & folia juxta .terram prorepunt uti in 
Battattis. Prima vero fententia. mihi non probabilis 
videtur, cunctum nempe Hælen ex Hopeck feu Suc- 
cino ortum ducere, ipforum enim terreítre Succinum 
carum eft, & raro reperitur. 
Non mirum eft, Sinenfes apud nos in India habi- 
tantes, & magna ex parte oriundos ex provincia lito- 
rea Quantung & Fockien, non veram habere cogni- 
tionem ortus Hoelen, quum hoc crefcat in remotis 
Provinciis Suchuen, quas raro frequentant. 
Pater Martinus in Sinenfi Atlante pag. 65. vel in 
Belgico textu pag. 80. in fexta provincia Suchuen 
hanc habet radicem pro vera radice China ubi hanc 
Folin vocat, ac fequenti defcribit modo. Vera radix 
China folummodo in hac provincia Suchuen reperi- 
tur, fed filveftris vel vulgaris ubique, que ambz a 
' Sinenfibus Folin vocantur , ac filveftris modo ad nos 
defertur, cujus medulla magis rubet, nec tantz mo- 
lis eft quam vere, licet non omnino fit deftituta ejus 
viribus. e 
. Vera itaque, uti dictum eft, in hac crefcit provin- 
«cia fub terra fere inftar Phallorum Hollandiz, vel for- 
te inftar glandium terre, vel uti apud alios Indos 
Battatte, ac potiffimum in vetuftis Pinorum filvis, 
putant enim crefcere ex vifcofo Pini humore , qui in 
terra delabens radices agit, ac porro longis flagellis 
juxta terram prorepit, hic & illic iterum radices emit- 
tentibus, ac novos formantibus bulbos,. qui fepe 
magnitudinem adquirunt capitis infantis, vel inftar 
depuratz Nucis Calappe, quz Cocos nobis dicitur, 
corticis color etiam haud multum differt, excepto 
quod multo tenuior & molliorfit. Intra corticem alba 
reperitur fpongiofa medulla, quam Sinenfes inre Me- 
dica etiam adhibent. Quum vero genuina deftituan- 
tur, filveftrem neutiquam rejiciunt, licet ejus opera- 
tio non tam efficax fic. Huc usque Pater Martinus. 
Sinen- 
/ 
- HERBARIIAMBOINENSIS 
Liber XI. Caput XVII, 
Gewreeven met water , en van buiten opgefmeert , geeft 
een matig verkoelend pap voor de kinderen die koortfig zyn, 
onder welk, papje de Favanen nog andere Jpecexyyen men- 
gen , en in veelderlei ziektens op/meeren. Kn 
Men vindt diergelyke tregters ook op flukjes «an oude, 
en verrotte wortelen, en op bouten ‚die in de aarde leggen, 
Of bet nu aldaar zomtyds aangroeit tot de grootte van voor- 
noemde bolle , en is nog niet onderzogt , immers: de Inlan- 
ders meenen , dat bet.zyn oor/pronk bebbe van wortelen 
der bomen. 
„Daar komt uit China een zekere wortel, by de gémeene 
Chinefen Hoelen genaamt , met ons Oeby radja groote 
gemeenfchap dragende. Het is een langwerpige Rnol , fcbier 
ais een gefcbilde Calappus-noot , van buiten vuil.geel, of 
rook-veradig,, van bìnnen,bleek- geel als Buxboom, weker 
als Ocby radja , en taai in *tkauwen als Wajch , mede zon- 
der fmaak. Lommige zyn als een dubbelde af, zommige 
als, een kinder-boofd , van. buiten rimpelig , van binnen 
digt van fubftantie, dog ligter als Oeby radja. De Chie 
nejen maken. veel werks van deze wortel tot veelderlei Me- 
dicyn, en verkoopen bier te Lande bet Catty of pond voor 
twee of drie Ryksdaalders , men fnyt daar vau kleine fluk- 
jes omtrent een lepel vol , ^t welk ze kooken met water in 
een theepotje, langzaam, en awel toegeftopt. 
Dit geven ze den Patient te drinken , gelyk theewater;, 
die uit een langduurige ziekte op kommt, of anders witpeteert 
is, om nieuwe kragten te bekomen. Als mede den genen, die 
eenig gebrek aan de longe bebben , of tot teeringe genegen 
zyn , wanneer zy de kleine worteltjes Becbum daar by do 
en t'zamen koken ,zynde een flag van Trafi of Dulci China, 
magtig verkoelende, en voedende van aart. De Chinefen 
verbaalen wel eenparig , dat bet voornoemde Hoelen cen 
gewas zy onder de aarde groejende , by de wortelen van 
de oude Pyn-bomen, die zy Tsjinckpe noemen, en meeft 
waffen in de Provintie Suchuen , dog komen daar in niet 
over eem , wat bet voor bladere bebbe , of waar mede bet 
zig boven de aarde openbaare. Want zommige zeggen, 
dat bet uit de wettigheid van de Pyn-bomen , die altyd op 
een-zandige grond ftaun, eerft in de aarde groeje. - — 
Het Succinum terreftre , by bun lieden Hopeck ge- 
naamt,- van ons gemeen Barnfleen niet veel verfchillende, 
bebalven dat bet Cbine[e róoder , en donkerder is. ` Deze 
transmutatie van ’t Pynhers en Hopeck zal een tyd van 
duizend jaren vereifchen , en dan na verloop van eenige bon- 
dert jaren zal bet Hopeck in Hoelen veranderen ,’t welk 
geen planten nog bladeren voortbrengt , maar de pláats zy 
daar aan te kennen, dat de grond omtrent de wortelen van 
gemelde bomen met fcheuren openberfte. Andere willen, 
dat bet een plante voortbrenge met ranken , en bladeren 
langs de aarde kruipende gelyk Battattas: Dit fchynt my 
in °t eerfte gevoelen niet waar/chynelyk te zjn , dat alle 
bet Hoelen wit Hopeck of Barnfteen zynen oorfpronk bebbe, 
want baren Aard-barnfieenis duur, en werd zelden gevon- 
den , daar het Hoelen in redelyke quantiteit gevonden werd. 
Het is geen groot wonder , dat de Chinefen by ons in Jn- 
dien woonende , en meeft uit de Grant Provintie Quantung 
en Fockien geboortig zyn, geen kenniffe van Hoelens oor- 
Jpronk hebben, dewyl bet zelve groeit in de verafgelegen 
Provintien Suchuen, daar zy lieden weinig benen komen 
Pater Martinus in zyn Chineefen Atlas pag. 65. of ` 
na den Duitfcben druk pag. 80. In de fesde Brootntie 
Suchuen boud deze wortel voor de opreste Radix China, 
daar by ze Folin noemt, en aldus befchryft. De opregte 
Radix China werd in deze Provintie Suchuen gevonden, 
maar de wilde of gemeene over al, beide van de Cbinefen 
Folin genoemt , en febier alleen de wilde werd tot ons 
witgebragt , wiens merg wat rooder , en lange zoo groot 
niet werd als de opregte, hoewel zy niet t'eenemaal van 
derzeloe kragten ontbloot is. 9 
De opregte dan , als gezegt , waft in deze Provintie on- 
der de aarde, fcbier als de Pballi Hollandici , of mifcbien 
de Hollantze Aardakers, of gelyk by andere Indianen de 
Battattas, en dat meeft in oude boffen van den Pynboom, 
zy oordeelen dat bet groeje wit de Iymagtigbeid van den 
Pynboom, *t welk afvallendein de aarde wortels gewin. 
ne, en voorts met lange ranken lungs de grond kruipen , 
bier en daar weder inwortelende , en nieuwe knollen ma- 
kende , die dikwils zoo groot worden als een kinder-boofd , 
of gelyk een [cboongemaakte Calappus=noot , die wy Cocos 
noemen , ook eer/cbilt de couleur van de fchorze:daar van 
niet weel, bebalven dat ze veel dunder en weker is. Bin- 
nen de feborze vindt men een wit fpongieus merg, *t welk 
de Chinefen boog eftimeeren in bunne Medicamenténtege- 
bruiken. Dog als zy dezen niet bebben , verwerpen ze geen 
zints de wilde, hoewel ze zoo goed van werking mies is- 
Dus verre Pater Martinus. D 
e 
