“tis ingratum , adduntur quoque 
136 
Belge inpudico nomine vocant Sergiants Klooten , 
feu teftes militis veterani, quos nullo modo referunt , 
fed. multo melius, uti diximus, minores 2mulantur 
'digitos , ac proinde hoc incomptum nomen delen- 
dum eft, pos jp cle eft Javano fruétui Wani 
libro primo in Capite de Manga fetida deferipto ; 
Amboinice Ampan, & Unipa; in Locheea Una nepa.. - 
Locus. Semper filveftris eft , potiffimum in vallibus 
.crefcetis, & ad pedes montium, ubi folum eft durum 
& argillofum , humidum , frigidum, & lapillis mixtum, 
‚ubi tote arez hac planta referte inveniuntur, atque 
omnes he plante radicibus nexz funt & fibi adherent, 
"adeoque denfe, ipfarumque caules & folia tam intri- 
cara funt, ut quis-vix poffit permeare , ac praterea 
dolum tot putridis foliis & caulibus adeo tectum eft, 
ut clave cum fru&ibus vix detegi poflint, fique fol 
circa hunc locum maxime :eítuat , multum tribuit 
virtuti hujus plante & fru&us , qui calore & putrida 
hac crufta melius maturcfcit, quum fructus ti, qui 
in frigidis & umbrofis crefcunt locis, diu acidi funt. 
Tpforum patria funt omnes Orientales Provincie , 
Amboina, Molucce, Cerama, & infule ad Eurum 
fice Gorama, Cuffuwuy, Kaya, &c. 
In Java quoque minor hujus reperitur fpecies , fed 
virtute multum cedit Amboinenfi, unde vera .ibi ex 
„Amboina deferenda eft per radices recentes , que 
terre committende funt, transplantari enim poteft 
Snitar Galange. In Amboina regio Leytimora preci- 
pue hac referta eft, unde per totum ficcum anni tem- 
pus venalis eft in foro pro vili pretio, fed longe in 
montibus rite matura grana petenda funt; quum pro- 
ximz valles continuo a pueris perluftrantur & fpo- 
liantur. . 
_ Ujus, Fru&us potiffimum crudi eduntur , quum grati 
funt ftomacho per acidulum faporem , praefertim cali- 
dis diebus, fitim etiam fedant, nec fuper bibendum 
eft, quum. plerumque flatus & alvi tormina cauffant. 
Poflunt etiam. faccharo & pauxillo vini frigere, toti 
nempe ifti digiti, fi pellicule desquamate fint, quum 
gratum praebent cibum , qui falubris eft debili, & vino 
defatigato ftomacho, fique alvi conftipatio requiratur, 
digiti quidam non desquamati € conícifli aceto etiam 
condiuntur , quod inde acrius eft & magis acefcit, 
fed infuper peculiarem hinc ron. faporem, .mul- 
owak recenti, Eu- 
ropzisque cerevifiis, quum incipiant acefcere , fique 
per aliquot dies ferventi hg exponantur foli, in ace- 
‘tum degerierant. oe. Eer 
: Nullum animal nigra Globbz grana digerere poteft, 
que non conmolita per dentes deglutit, fed tota ite- 
rum deponit , que plerumque in novos exerefcunt 
frutices , uti libro primo de Guajavi granis di&um fuit. 
Radicum difcrimen inter vülparem & fequentem 
Globbam crispam hoc eft. "Vul&aris Globba maximas 
“gerit radices, ultra pollicem craffas, transverfaliter 
3n laterales diftinétas ramificationes, & articulatas in- 
ftar Galange. Inferius caulis tuber rubet, fed non ita 
quam in Languas. ^ — -< E 
Globba durion fere digiti craffitiem habet , in late- 
rales quoque diftin@a ramificationes , pluresque ac 
tenuiores gerit fibrillas, tuber ejus ac caules virides 
funt. Globba papua mera tenuiflimas profert radices , 
Minimum digitum craffas , & in longiores diftinétas 
ramificationes cum tenuioribus fibrillis, 
soo Tabula Sexagefima 
Glebbam exhibet longam cum ejus Hippopbytis AA AA, que 
- flores ac fru&us proferunt. AIN ness 
m B flores fitit: Globbe rubre crispe, Capite trigefimo de- 
E cripte. : ; 4 é & 
Litt. C ejus fru&u: denotat conleBos, cum uno, D feparato, ut 
` juíta ejus forma confpiciatur. : 
OBSERVATIO. 
He Globbe adfines funt, uti rete monuit autor, Galan- 
gis, Lampuis, & Cardamomis, que omnes plante fupra 
libro oétavo delineate & defcripte funt, que cum hifce ita-. 
“que conferri poflünt. + E 
CAPUT 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber XI. Caput XXIX, 
De Nederlanders met een ombefchaamt woord noemen ze 
Sergiants-klooten, daar ze nog niet met al na gelyken 
maar veel beter , als gezegt, na kleine vingeren, en dier- 
halven dezen mallen naam billyk uit.te roejen is, of kan 
gelaten worden aan de Favaanfe vrugt Wani Lib. 10 
in ’t Hoofaftuk van Manga fcetida be/cbreeven, in % 
Amboins Anipan en Unipa; op Loeboe Una nepa. 
Plaats, Het waft altyd int wild, meeft in vallejen 
en aan ’L bangen der bergen, daar een barde kleigrond is, 
vogtig, koud, en met fleenen gemengt. Men vindt er 
gebeele plaatzen mede beflagen , met de wortelen meeft aan 
malkander hangende , en zoo digt van takken of Deelen 
dat het kwalyk te paffeerenis. Daar en boven is de av ond 
met z00 veel verrot ruig en bladeren bedeit > dat ee de 
kolven met haare vrugten kwalyk vinden kan, en als de 
zonne dapper op deze plaatze brand, zoo belpt bet veel tot 
de deugd.van deze vrugt, die door de warmte en dat ver- 
rotte ryzig te beter ryp word, daar die geene , die in kou- 
de en /chaduwagtige plaatzen voortkomen > lange zuur 
biyven. , Haar Vaderland zyn alleen de Oofterfe Provins 
tien, Amboina, de Moluccos, Ceram, en de Suidoofler Ej. 
landen Goram, Cufuwuy, Key, Ec. 
Op Fava valt ook een kleine zoorte daar van, maar in 
deugd veel. van ’t Amboinje ver/chillende, daarom men de 
regte wit Amboina derwaarts brengen moet, met de verfche 
wortelen in de aarde gefleeken , want zy laten zig verplan- 
ten gelyk de Galanga. In Amboina is inzonderbeid bet 
Landje Leytimor vol daar van, dus men de gebeele drooge — 
s 
Moe[fon over op de markt te koop vindt voor geringe brys, | 
dog men moet wat ver int Gebergte gaan , als men ter 
dege rypen wil bebben; om dat de naajie valeijen geduu- 
rig van de jongens door gezogt werden. 
Gebruik. Deze vrugten werden meeft raauw gegeten, 
‚zynde wegens baare rinsbeid den magen aangenaam, in« 
zonderbeid by bete dagen, zy verflaan ook eenigzints den 
dor ft, en men moet daar ook niet op drinken, dewylzulks 
gemeenlyk winden en buikpyn veroorzaakt. Men kan ze 
ook met zuiker en een weinig wyn floven , namentlyk de < 
geheele vingeren, daar van de fcbellen afgenomen zyn y 
wanneer ze een aangenaame koft geven, gezond voor cer 
be cr en verbuisde mage , en als er wat floppinge ver- 
dt werd, men fmyt ook eenige vingeren onge/chilt inden 
azyn „dewelke daar van wel flerk en zuur werd, maar 
bekomt daar van een byzonderen fmaak , die by veele niet 
‘aangenaam is, men fmyt ze in den verfchen Towak , en. 
ook Europifen bieren , die beginnen zuür te werden, Delt 
bet eenige dagen in de hete zonne , zoo werd daar azyn van. 
Geen dier kan de zwarte korrels van Globba verteeren, 
die ongebroken de tanden paffeeren, maar geven. ze gebeel 
weer af, die dan gemeenelyk tot nieuwe firuiken werden, 
gelyk in bet eerfte Boek van de Gujavos-korrels gezegt is. 
Het onderfcheid van de wortelen , aan de gemeene en 
de volgende Globba crispa is aldus. De gemeene Globba 
beeft de grootfte wortelen, ruim een duim dik, dwers in 
zydetakken verdeelt , en geleed als Galanga. ; De onder- 
fien bol van den Deel is roodagtig , dog minder dan aan 
inier : à 
.: Globba durion is ten naaften by een vinger dik, mede 
in zydetakken verdeelt , beeft meer en dundere vazelingen , 
de bollen en fleelen zyn gras-groen. Globba papua mera 
beeft de dunfte wortelen , een pink dik, en in langer tak- 
Ken verdeelt , met nog fynder vazelingen. 
De Sestigfte Plaat 
Vertoont de lange Globba-plant , met deszelfs.uitwa[Jen AAAA, 
die de bloemen en ‘vrugten voortbrengen. Be 
Lett. B wyft.aan de bioemen van de gekrulde ronde Globba , n 
` het dertigfte Hoofdfink befchreeven. e, ; 
Lett. € verbeeld deszelfs vrugten, met een D afzonderlyk, OP 
"dat deszelfs regte-gedaante gezien mag werden. 
CAANMERKING. 
Deze Globbaas zyn vermaagfchapt , gelyk onze Schryver ts, 
* regt vermaant heeft, aan de Galangaas , Lampoejes, & Car- 
damoms , alle welke planten boven in het agi/fe bork = 
fchreeven en afgebeeld zyn, welke met deze derhalven 
+ moeten vergeleeken werden, 
+ 
DER- 
