et Boek. XXXIV.Hofdf. AMBOINSCH KRUIDBOEK.. `° i4 
CAPUT TRIGESIMUM QUARTUM. 
Herba fpiralis. Tuba tuba, 
ze planta adfinis quoque eft Globbe & Galan- 
ge, ex transverfali enim radice rectos & ro- 
A. Æ tundos: emittit caules ;ıminorem digitum cras- 
fos, firmos , magisque lignofos, ih articulos diftinétos 
inftar arundinis faccharifere , fed qui non ample di- 
ftant, interne repleti magna fungofa & aquofa medul- 
Ja, fuperius in paucos -diftindi laterales ramos , qui 
ad extremitatem femper incurvi & contorti funt. 
Articulis folia adftant conjuncta , fed oblique undi- 
circa caulem, ita ut tota planta haud male con- 
am referat, fed tenera folia non tam precife iftum 
fervant ordinem. Folia duplicem habent formam jux- 
ta binas differentes fpecies. . , 
Primo. Spiralis birfuta „ad altitudinem quinque , fex, 
feptemve pedum excrefcit, ejusque folia optime fpi- 
re formam referunt, atque feffilia cauli inponüntur, 
uti in cunctis Galangz fpeciebus, forma optime cum 
illis Lampoejang convenientia , fed multo minora, 
plerumque fex feptemve pollices longa, ultra binos 
Hices lata, inferiora breviora funt, fubito angufta- 
ta, fed fuperius in brevem apicem excurrentia , in- 
ferne craflo nervo medio donata; ceterum per lon- 
itudinem fubtilibus venulis diftinéta , crafliufcula, 
denús ac fubtilibus venulis hirta, feu lanuginofa ad ta- 
Gum, Laterales rami nullos proferunt. flores, -fed ve- 
tufti cun&a demittunt folia, & ad latera alios emit- 
tunt caules, e quibus tenera excrefcunt folia, contra 
primarius caulis in vertice magnum racemum feu fpi- 
cam profert, ex fquamis concavis & ex fufco ruben- 
tibus compofitam, qua palmam longa, & tres digi- 
tos crdfla eft... … e 
He quae dehifcunt, & inter has flores eminent, 
inftar, digitabuli concavi , crafliufculi, primo pal- 
lide virentes , dein albi , qui rubro infident calici. 
Poft. florem fefe calix claudit, ac fru&tum format, 
qi eft burfula trigona , intenfe rubra, fuperius angu- 
» inferius lata, & ad anteriorem partem plana, 
qua matura inferius in tres dehifcit partes, ex illa tria 
eminent germina , Erucasreferentia, digiti articulum 
longa, ex nigris compofita angulofis granis, quorum 
quodvis hilo notatum eft, & fibi invicem adherct 
per medullam argenteam & mucofam, inftar grano- 
rum Globbz , fed ingrati faporis , immo amaricantia , 
quevis burfufa inferius rubram gerit fquamam feu fo- 
liolum, qua arcte fibi adcumbunt , ita ut totus race- 
mus rubrum referat florem. deg 
. Radix transverfalis eft, paulo craffior & mollior 
illa Galangz , externe pellicula obteéta, in obfeuros 
articulos diftinéta, interne alba, & in centro durum 
erens filum , fine ulla.acrimonia, quz neque in cau- 
bus neque in foliis detegitur, fed peculiaris perci- 
Pitur odor, D contundatur vel fricetur radix, fere 
tar fermenti , multis ac firmis fibrillis fefe terre 
figit hec radix uti Galanga. Inferiores caules pallide 
virent, fuperiores rubent. Raro flores ac fruétus pro- 
fert hzc planta, nec nifi in fumma ztate in folo pin- 
gui, ceterum tota planta fepe aphylla eft, donec no- 
Vos proferat caules, Floret dgio & Seege ac 
tus, maturefcunt fubfequentibus menfibus.  . 
Secundo. Spiralis levis , altior eft, ac magis luxuriät 
ee , atque magis filveftris. Folia etiam majora 
unt, feptem & oéto pollices longa, tres lata, inten- 
fe viridia & glabra, eandem obfervantia fpiralem for- 
mam, fed non tam regúlariter, ad fex & octo pedum 
altitudinem crefcit, caules ejus digito crafliores funt, 
In articulos itidem diftin&i , plerumque pallide viren- 
tes 2 externe fatis duri, & inferius lignofi, interne fun- 
gofa& aquofa medulla repleti, faperius molles & gra- 
minei ,. ejusdem odoris & faporis. x 
Flores ac fruétus fimili in racemo excrefeunt, fed 
y major, magis extenfus, nec fufcus eft, fed viridis 
fquamofus, — . 
v Radix eft inftar prioris, fed magis alba ac mollis. 
& inferiores caules hujus fpeciei , licet digi- - 
modo crafli fint, tam duri funt, ut vix cultro 
mere difcindi poffint, immo aliquando hic obtun- 
Gur, fuperne vero illi cito flaccefcunt, — 
e Ah i j 
4 e 
VIER EN DERTIGSTE HOOFDSTUK. 
De Wenteltraps-plant. 
eze plante is mede uit de maag fcbap van Globba en 
Galanga, want ze fcbiet uit een dwerswortel met 
d cd ronde fleelen, cen kleine vinger dik, Dat, 
en meer boutagtig , in leden verdeelt ; gelyk bet zuiker- 
riet, dog die kort by malkander ftaan , binnen met een , 
groot, voos, en waterig bert, bovem in weinige zyde- 
p verdeelt, dieaan baar einde altyd krom of gedraait 
Jtaan. 
Aan de leden ftaan de bladeren neffens malkander , dog 
Jcbuins opgaande rondom den fleel , zoo dat de gebeele plant 
niet kwalyk een wenteltrap gelykt , dog de jonge bladeren 
bouden deze ordre zoo precys niet, De bladeren bebben 
tweederlei gedaantens , na de twee zoorten., als volgt. 
I. Spiralis hirfuta, waft vyf, zes, en zeven voeten 
boog , zyn bladeren bouden wel beft bet fatzoen van een _ 
wenteltrap, flaan zonder feel tegens den flam aan , gee 
lyk alle Galanga-zoorten van maakzel, beft met de Lame 
poejang over cen komende, dag veel kleinder , door de bank 
Jes en zeven duimen lang , ruim twee duimen breed, de 
agterfle zyn korter , fchiëlyk tocloopende , dog vooren met 
een korte fpits, van onderen met een dikke middelzenuwe; 
anders in de lengte met fubtiele aartjes geflreept , dikag- 
tig, met digte en fyne aartjes bezet, ruig of wolagtig in 
"t aantaflen. De zydetakken brengen getne bloemen voort, 
maar oud geworden , werpen alle bladeren af , en fcbieten 
andere ftcelen uit ter zyden , daar de jonge bladeren aan- 
komen, daar en tegen den boofdfteel brengt op zyn top een 
groote tros of aaire woort , van bruin-roode en bolle fcbub- 
ben, gemaakt , cen band lang , ei drie vingeren dik. 
Deze fcbubben gapen van inalkander , en dadr tuffen 
kyken de bloemen uit, bol als een vingerboetje, dikagtig y. 
eerft ligt-rood , daar na wit, en flaan in een rooden Is 
Na de bloemen Nuit zig deze kelk, en formeert de vrugt y 
dewelke is een driekantig beursje , hoop «rood, boven 
Jmal, beneden breed , en aan de voorfte zyde plat, des 
welke ryp xynde, beneden in drién open fplyt, daar wit 
kyken drie fchepzelen als rupfen, een lid van een vingér 
lang, gemaakt van zwarte hoekige korre!$, ieder met een 
naveltje, met een wit zilververwig en flymerig merg aan 
malkander bangende , gelyk de korrcls van Globba, dog 
zonder aangename [maak , ja vezl meer eech Jeder 
beursje Leeft beneden bem een rood fcbubbetje of blaadje, 
en die d'et op malkander ftaah , waar door den gebeelen 
tros een roode bloem gelykt. , as 
De wortel is dwers, wat dikker, en weeker als Gas 
langa, buiten met een velleke, in donkere leden verdeelt , 
binnen wit, en in ce midden met een barde draad, zon: 
der eenige fcherpigbeid , gelyk ook niet in de fteeten’ no, 
bladeren is , maar een byzonderen reuk, als men ze Sch 
of vryft , namentlyk fcbier als zuurdec[fem , met vee 
lange en flerke vazelingen maakt ze baat in de aarde vafl, 
gelyk Galanga.. De benedenfte fleclen zyn ligt-groen ; 
de boven[le roodagtig. . Zyn bloemen en vrugten brengt 
bet zelden woort , en maar in den ouderdom op een vette 
grond, anders Daat de gebeele plante dikwils zonder bla- 
deren „tot dat ze nieuwe zydefteelen voortbrengt. Zy bloeit 
in Auguftus en September , en de vrugten typen in de vol- 
gende maanden. i : 
II. Spiralis levis is booger en weeldriger van gewas 
dan bet voorige, ook wilder, De bladeren zyn wat groo- 
ter, zeven en agt düimen lang , drie breed, boog-groen ; 
en glad, ook dezelve wenteltrapfe forme boudende in baa- 
ren [land aan de fteelen, dog zoo precies niet‘, bet waft 
Jes, en agt voeten boog ; de fleelen zyn zum een vinger 
dik , ook in leden verdeeld , doorgaans ligt-groen , buiten 
vry wat bard, en boutagtig beneden , maar binnen met 
een voos en wateragtig bert, boven week, en grasagtig, 
van dezelve reuk en frnaak. ` on ‘ 
Bloemen en vrugten komen aan diergelyke tros voort y 
diewat grooter , meer uitgebreid, en niet bruin is y maar 
groen van fcbubben; e 
* De wortel is als boven wel zoo wit , en week. De ou- 
de en onderfte fleelen van deze zoorte werden zoo bard , 
al zyn ze maar een vinger dik , dat men genoeg met een . 
Parrang door te kappen beeft , ja dikwils fcbaaren in de 
Parrang maken, en boven worden ze Jebielyk Slap s p^ 
^ 
) 
