144 
iftud. lignum vix culmum craffum eft , externe. gla- 
brum, & viride , interne album & fibrofum „ rugofa 
obduêtum pellicula, quod tam tenue & glabrum levi- 
gari poteft inftar charte tenuiffime, ; 
Nomen. Latine “Herba fpiralis, ac modo deel bir- 
futa & levis; Malaice Caju dauwar, & Tubu tubu a 
fimilitudine arundinis facchariferz ; AmboiniceTebu 
lopu, h. e. arundo faccharifera , cujus folia culcrum 
majorem referunt. In Loeboea & Hoeamenela Muri 
muri, & Tebe puffa ; Ternatice Uga uga; Javanice 
+ Patsjing. e pa Lagu 
“Locus. Prima feu hirfuta fpecies in hortis potiffi- 
mum plantatur, & aliis-amat adftare arboribus , ita 
ut non multum a fole tangatur, alioquin enim nuda 
& gracilis eft, nec unquam flores profert, licetetiam 
fpontaneä ac filveftris fir. Altera feu levis fpecies 
plerumque filveftris eft, in frigidis crefcens vallibus , 
ubi humidum ef, fed facile in hortis transplantari 
poteft in folo tenui & nigro, in angulo umbrófo. 
` Ufur. Hxc, planta refrigerantem habet virtutem , 
* fed fimul paulo fudoriferam. Teneri furculi cum fo- 
/ 
liis bonum prebent olus cum Calappi lympha co&um. 
In re Medica expertum eft remedium contra oculos 
inflammatos & lippos cum lancinationibus. Teneri 
cadles, feu quod melius eft, aquofa medulla veftu- 
ftorum caulium contufa & exprefla oculis applicetur, 
‘vel fuccus iis inftillatur, unde & multum adhibetur 
in variolis, que quibusdam annis vehementer graffan- 
, tur hifce in infulis, quum quotidie oculi obliniendi 
funt hoc fucco, ut a variolis inmunes fint, & fi illos 
jam obcupaverint, continuo tamen hoc fucco refri- 
gerandi funt, ne oculos.ledant. Idem quoque fuccus 
propinatur «gro cum aqua mixtus, qui interne refri- 
gerat, & variolas facile expellit. 
Teneri caules ac folia fimul in pultem contrita per 
noctem rori exponuntur, dein caput hoc lavatur fuc- 
co., qui non modo inpedit capillorum profluvium , 
fed alios etiam excrefcere facit. "Ceterum ifta pulti- 
cula nudis modo inlinitur plagis , quz per binas relin- 
quitur horas, ac dein caput aqua abluitur fluviali. 
Supra lignum inferiorum caulium tenuis locatur, uti 
dictum fuit, pellicula, inftar vaginz caulem ambiens, 
externe rugofa, interne alba & fplendens inftar ar- 
enti, fed potiffimum in fecunda fpecie, hac utuntur 
.Miftice & Magnates in India ad volvulos Tabaca- 
rios, ex quibus Tabacum fugunt, quique eos elegan- 
-tiores cupiunt, obvolvunt cum filo fericeo vel aureo, 
& amicis mittunt, ifte enim pellicule nullum pecu- 
‘liarem prebent faporem, quem alioquin faciunt ficca 
"Mufz folia, hunc in finem levigant iftas ad exterio- 
rem partem, ita ut glabr&fintinftarchartz, dein in- 
teriorem retorquent partem ,* & in volvulum obvelant. 
Durum iftorum caulium lignum in frufta confcis- 
fum in ufum medicum fervari quoque poteft, fupra 
porpi,yritim enim cum aqua contritum , & propina- 
tum conducit in febribus ardentibus , ad ardorem 
exftinguendum , & fudores promovendos. ' 
Amboinenfes quidam racemo rubro prime fpeciei 
utuntur ad pueros leniter caftigandos, quum tenesmo 
laborant, quo fepe ani prolapfus cauffatur, creden- 
tes hoc a&u iterum retrogradi & dolorem fedari , 
unde & fecundum Loehoenenfium nomen originem 
habet Tebe puffa, h. e. verbera anum. 
Tabula Sexagefima quarta 
Ad Figurem primam Herbam JSpiralem exhibet birfatam, 
Figura fecunda Hesbam fpiralem fiftit levem. 
HERÉÁRITAMBOINENSTIS BXL Capit xxx, 
dit bard bout is geen firoobalmdik , buiten glad, en grass 
groen-,- binnen wit „en dradig y bekleedt ined een Vote, 
velleken , 't welk men zoo dun, en glad kan fcbaven als 
"t fynfte Dénger," Abu e : 
Naam. Zn % Latyn Herba fpiralis ; en flegt Spiralis 
hirfuta & levis; in ’t Maleits Caju dauwar; en Tubu 
tubu; van de gelykeniffe des zuikerriets Op Ambii Të- 
‘hu jop, dat is zuikerriet „ wiens bladeren een-Párran 
-gelyken. Op Loeboe en: Hoeamobel Muri muriysen T 
pufla ; Op Ternate Uga ugas In’ Javaans Patsjing. 
Plaats. De verfte of: ruige: zoorte , . werd. meeft in de 
booven geplant , en wil geerne flaan by ander gebobmte, 
dat ze de zonne niet veel en rake , want anders Mat ze ` 
‘kaal ‚en mager , zonder’ ooit bloemen voort Ze brengen. 
boewel men ze ook in "t wild vindt. De tweede of gladde 
zoorte , waft meeft in ^t wild, in koele valeijen „ daar bet 
. vogtig is, dog laat zig ligt tn de tuinen verplanten: in een 
mulle , zwarte grond, en aan ten [cbaduwagtige boek. - 
Gebruik. Deze piant is van eem verkoelende kragt , 
dog daar by wat fweetdryvende. De jonge malze fprui- 
ten met de bladeren geven een goed Kook/ajor , met Calap- 
pus-melk gekookt. In de Medicyne is bet een voegeëigent 
kruid voor zeere oogen, die verbit , en lepende zyn , met 
groote fleektens. De jonge Iteelen „of ’t welk beteris, ber 
wateragtige merg wit de oude Deelen gekneuft , en ^t fap 
uitgedrukt , in de oogen gedaan , en daar op gefineerd, 
Dierbalven werd bet veel gebruikt in de kinderpokjes, die 
«zommige jaren gruwelyk grafferen in deze Eilanden , wan- 
neer men dagelyks de oogen befmeeren moet met dezen fap, 
Qp dat ze van de pokjes bevryt blyven, en 200 ze dieal'be- 
zeten bebben , moet men ze geftadig met dit fap verkoelen, 
dat ze bet oog niet befcbadigen. Het zelve fap geeft men oók 
den patient te drinken , met water gemengt- Twelk'van 
binnen verkoelt, en de pokjes gemakkelyk doet witflaan, > 
De teere fleelen , en bladeren t'zamen tot een pap ge- 
wreeven, Delt men een nagt in den dauw, daar na walt 
men bet boofd daar mede , ^t welk niet alleen belet bet bair 
uitvallen, maar doet ook ander groejen. Anders'fmeert 
“men die pap maar op de Kale: plekken , laat bet een: 
uuren daar op faan, en Walt daar na bet boofa met rivier- 
water. Boven bet bout der onderfte fteelen leid, als gè- 
“zegt y een dun velleke ,: als een fcbeede de feelen omge- 
vende , van buiten ruigagtig , van binnen glad, en glim- 
mende als zilver „ en dit mel aan de: tweede zoorte , dit 
gebruiken de Mixtifen , en Sinjoras in Indiën , ‘om Bonk- 
offen daar van te maken, daar ze den Tabak uit zuigen, 
die ze wat moojer willen maken als gemeen met zyde of 
goutdraad bewinnende, en 200 aan baar uriendenzenden- 
de, want deze vellekens geven gants geen Jmadk van baar , 
gelyk wel de drooge Piffang-bladeren doen, tot dezen cin- 
de fchaven ze de voornoemde vellexens , aan de buitenzijde, 
dat ze glad werden als papier, dan keeren ze de binnenjte 
zyde buiten, en binden ^t tot de Bonkoffen. 
Het barde bout van de voornoemde fteelen in flukken 
gefneeden , kan mien ook verwaren: tot andere’ Medicyn, 
“avant op een fleen met water fyn gewreeven , en pedron- 
ken , is zeer goed in beete koortzen , om den brand te bluse 
Jen, en den fweet wit te jagen. x i. ^ 
Zommige Amboinefen gebruiken den roöden tros van de 
eerfle zoorte , om de kinderen zoetjes van agteren daar 
mede te laai, als zy aan de perfinge zyn; waar door ben 
zomtyts "t- fondament uitgaat , geloovende dat bier door 
den zelven weder zal ingaan , en de pyne ftillen, waar ` 
van daan den tweeden Loeboeneefen naam komt Tebe pus- 
fa, dat is flaat den eersdarm. 
* 
De vier en Sestigfte Plaat 
Vertoont in de eeríle Figuur het ruige Wenteltraps-krlid. 
De tweede Figuur vertoont het gladde Wenteltraps-kruid. 
