XL Boek. XXXV. Hoofd?. AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
CAPUT TRIGESIMUM QUINTUM. 
ABC daria. Daun lada, 
` 
ec planta Pyrethri videtur elle fpecies, quum 
vero fatis differt ab eo , peculiare ipfi potius, 
nomen inponere malui ex Indico ejus ufu. 
Eft autem planta ample extenfa , tres pedes alta, 
primo adfurgens fimplici , rotundo, firmo, & lignofo 
caule ,.culmum .craflo, ab inferiore parte fefe divi- 
dens in varios laterales ramos , quorum inferiores 
transverfaliter ex caule excrefcunt, ac tam firmiter 
terre incumbunt, acfi ipfi fixi effent, ac bini rami 
plerumque fibi obpofiti funt, fed non femper dircéte, 
fed parum oblique flexi, ac fuperiores magis diftant, 
quivis vero ramus prope ortum folium gerit, femi di- 
gitum longum , ac petiolus, cui infidet, ad extremum 
incurvatus eft , inequalis magnitudinis, que enim 
inferius ad primarium locantur caulem, feptes digi- 
toslonga funt, & binos lata, fere uti in Urticis mor- 
tuis feu Bonga raja, ad oras inregulariter, nec pro- 
funde ferrata, ac dentes in rotundum definunt, fique 
foli exponantur & luftrantur, foraminula in iis adpa- 
rent, uti in Limonum foliis. Superiora folia multo 
minora funt , & anguftiora , paucisque dentibus di- 
ftincta & petiolis curtis infidentia, ica ut hec planta 
rara gerat folia. i 
Superiores caules rugofi funt ad tactum , tenuiffimi, 
ac nihilominus firmi, ubi & bifidi funt, inque ipfo- 
rum medio & fummo longus infuper excrefcit pedun- 
culus, fed brevior quam in lateralibus, cui flos vel 
fruétus infidet. In fummis cauliculis mollioribus & 
deorfum flexis, locantur pufilla & flava capitula, pa- 
rum acuminata, atque ex fimplicibus compofita fqua- 
mis, nullam floris formam prebentia , fere uti in 
Agrimonia. Quum fenefcant feu emarcida fint, in 
ficcds degenerant fquamas, inter quas latet pufillum 
grifeum femen , inftar illius Zajor bajang , fed minus. 
` Radix extenfa eft & fibrillofa. Tota hec planta, 
ac praefertim flava ifta capitula acrem € mordentem 
habent faporem ferc uti in Limonum foliis, fed fine 
odore, feu parum Sinapio. ` Si capitula vel radicule 
parum. in ore mafticantur , linguam reddunt fenfiti- 
vam ac fubtilem, fed fine notabili ardore , perfecte 
inftar corofivi, vel foliorum Limonis. Intra quatuor 
maturefcit menfes, quum perit, & per deciduum re- 
generatur femen, ac regerminat. 
Nomen. Latine ABC Daria a fubfequente ejus ufu, 
juxta Malaienfe dici poffet Piperitis Indica, ipfis enim 
dicitur Daun lada, fed, uti dictum eft, propius adce- 
dit ad Pyretbrum, quam ad Piperitim; 
ba goratsji, h. e. caput flavum. 
Page In locis crefcit incultis juxta nudas & faxo- 
fas ripas fluminum, ubi ultra ulne altitudinem non 
adtingit, in hortos etiam defertur, ubi multo altior 
excrefcit, & luxuriofe fefe extendit, & nimis copio- 
fe fefe propagat, quum enim in viis ac fponte raro 
crefcit , hinc in hortis colitur, in Ternata copio- 
fior et. — 
. Ufus. Æthiopes magiftri hac utuntur herba in pue- 
Tis, ut fübtilem ac glabram puer linguam , quem 
in finem capitula vel radiculas folas , vel cum Pinanga 
mafticandas ipfis exhibent , ut Arabicas literas faci- 
lius pronuncient, prafertim binas difticiles ac blefas 
literas Tfcha & Ze, que plerumque tanquam S. pro- 
nunciantur. Hanc ob rem ipfi nomen Abcdarie inpo- 
fui, quum & quidam Malaice eam quoque vocant 
Daun murit, h. e. Herba difcipulorum , qualia nomina 
in precedenti libro Agrimonia Indica etiam habet. 
Tabula Sexagefima quinta 
Abedariam exbibet, quz fine dubio celeberrima Acmelle Zey- 
. lonenfium fpecies. ni eadem forte fit planta, diverfo loco 
natali parum differens, cujus auctores & varia nomina 
. conlegi in Thef: Zeyl. pag. 58. ubi vocatur Ceratocepha- 
lus Ballotes fuliis , Acmella di&us , Vaill. ap. reg. Parif. 
anno 1720. pag. 422 & Chryfanthemum bidens, Zeylani- 
cum, flore luteo , Lamii folio Breyn differt. de Acmelia, 
quam vide, ut & Alb, Sebe rerum nat. Thef. part. I. Tab. 
10. pag. 19. 
. Tom. PL CAPUT 
ernatice Su- - 
145 
VYF EN DERTIGSTE HOOFDSTUK. 
Het ABC Kruid. 
KI kruid fcbynt een zoorte van Pyretbrum te zyn, dog 
dewyl t nog al merkelyk daar van verfcbilt , zod 
beb ik bem liever een byzonderen naam willen_ge- 
ven na zyn Ooftindifeb gebruik: ` 
Het is een wya uitgefpreide plant, drie voeten boog, 
eerft met een enkelen ronden , ftyven , en boutagtigen 
ftam opfcbietende , een fchaft dik, van onderen op in ver- 
Scheide zydetakjes verdeelt , waar van de onderfte dwers 
uit den ftam flaan, en zoo flyf op de aarde drukken, als 
of zy daar aan gebegt waren, twee en twee fleelen ftaan 
gemeenelyk tegens, malkander , dog niet altyd regt, maar 
ter zyden gebogen , en de bovenfté wat ver van malkander 
over, ieder fleél by zyn oerfpronk beeft een blad , een bal- 
ve vinger lang, en bet fteelije, daar ze op flaan, is aan 
t einde wat krom gebogen, van ongelyke grootte, want 
die beneden aan den hoofajleei jiaan, zyn zeven vingeren 
lang, en twee breed, bykans als aan de doove Netelen of 
Bonga raja, aande kanten onordentelyk, en niet diep ge- 
zaagt, de tanden loopen rond toe, tegens den dag gebou- 
den ziet men kleine gaatjes daar in, gelyk in de Lemoen- 
bladeren, De boven{te blaadjes zyn veel Kleinder en final- 
der, ook met weinig Landen, en met korte fleeltjes , x00 
dat dit gewas weinig bladeren beeft. 
"De bovenfte fteelen zyn ruig in "t aantaflen, zeer dun, 
en niet te min ftyf , al waar ze bun meelt in tweën ver- 
deelen, hebbende tuffe beiden aan "t. opperfte einde nog een 
lang fteelije , dog korter dan die aan de zyde, daar de 
bloem of wrugt op flaat. Aan de oppert fte fteelen, die wat 
week en neerwaarts gcboogen zyn, ftuan kleine geele knop- 
Jes, een weinig voegefpijk , en uit enkele febilfertjes bea 
jlaande , geen gedaante van een bloeme uitmakende , by- 
- kans als aan de Agrimonia. Als xy oud werden , verande- 
ren ze in drooge fcbilferen , tuffen dewelke febuilt een klein 
graauw zaad, als dat van Zajor bajang , dog kleinder. 
De wortel is uit malkander gejpreid, en vol vazelin- 
"gen. Dit geheele gewas inzonderheid , de geele knoppen 
bebben een fcherpen en bytenden finaak , bykans als Lemoen- 
bladeren, dog zonder reuk, of een weinig Mostartagtig , 
als men de knoppen of worteltjes een weinig in de mond 
kauwt , maken ze de tonge zeer fubtiel en gevoelig , dog 
zonder merkelyken brand,regt als Corofive dingen of Lemoen- 
bladeren. Het werd in vier Maanden ryp, als dan ver- 
gaat bet „en zaait zig van zelfs voort, 
Naam. Jor Latyn A B.C Daria van zyn volgende ge- 
bruik, na’t Maleitfe zoude men ’t mogen noemen, Pipe- 
ritis Indica; want die noemen °t Daun lada; dog als ge- 
zegt, komt nader met bet Pyrethrum, als met de Pipe- 
ritisovereen. Op Ternaten Suba goratsji, dat is geel knop. 
Plaats. Het waft op ongebouwde plaatzen , langs de 
kale en fleenige oevers van de rivieren , daar bet boven een 
elle niet boog werd. Het werd ook in de tuinen gebragt , 
daar bet veel booger werd , en zig weeldriger uitbreid , 
dog meer als te veel zig voortplant. Want om dat men 
"L dn "t wilt weinig vindt „ werd bet in de tuinen geoef- 
fent, in Ternaten beeft men °t se de id 
Gebruik. De Moorfche Schoolmeefters gebruiken dit kruid 
veel aan bare jongens , om den zelven een fubtile tong te. 
maken, geven bun de knoppen of worteltjes alleen, of met 
Pinang te kaauwen, om de Arabifche letters te gevoegely- 
ker te konnen uit/preken , inzonderbeid de twee moejelyke 
en lispende letters Thja en Ze, welke men in ’t gemeen als 
een S uitfpreekt. Hierom bebik bem de naamvan Abcdaria . 
gegeven , dewyl't zommige in 't Maleits ook noemen Daun 
murit, det is Herba difeipulorum, diergelyke namen in 
"t voorgaande Boek de Agrimonia Indica mede voert. 
De vyf en Sestighe Plaat 
Vertoont de “Abedarie-plant, welke zonder twyffel een zoort is 
van de zeer beroemde Acmella der Ceylonenfers, ja moge- 
lyk d>zelvc, een weinig verfchillende na de verfcheidentheid 
der plaatfen, waar van ik de Autheurs, en verfcheide bena- 
mingen by een vergadert heb in myn Tbe/. Zeyl. pag. 58. 
alwaar ze genaamt wert Ceratocephalus met het blad van de - 
Ballote, Acmella genaamt van Vaill. in de Koninklyke Franfe 
handelingen van ’t jaar 1720. pag. 422. en de Chryfanthe- 
mum Bidens genaamt van Ceylon, met een gecle bloem, 
en het blad van het Lamium van Breynes difjert. over de 
Acmella, welke ziet, A mede Alb. Seba Scbat der natuur- 
lyke zaken, Tab, 10. eerfte deel, pag. 19. 
uv i SES 
