XI. Boek. XLV. Hoofdft. 
CAPUT QUADRAGESIMUM QUINTUM. 
Radix toxicaria. Bacong. 
H: jam tres fefe invicem ue o plantz, 
que pro Moly Indico haberi poflunt. 
Prima & maxima eft Radix toxicaria, que eft 
herba litorea, alte & ample fefe extendens, licet ve- 
rus caudex modo fit fesqui ac binos pedes altus , ac pe- 
dem craflus, atque ex multis convolutis, craffis, & 
albis membranis componitur inftar caudicis Mufe. 
Inferius hic craffiufculus & rotundus eft fere inftar 
Cepz, fed non verum format bulbum. Inferne fub 
‘hoc tubere obtufus confpicitur conus, qui primaria 
radix eft, atque ad ejus latera innumerz craffe fibrille 
feu chordulz inftar ferpentum decurrunt, longe fefe 
in terra extendentes, que molles, fuccofe, & albz 
funt, fed interne lentum gerunt nervum. 
In teneris plantis fere nil confpicitur nifi Cepaceus 
ifte bulbus, cum fibrillis iftis craflis in ambitu, fed in 
vetuftis ifte conus brachii craffitiem haBet, ac parum 
incurvus eft, interne albus, lento refertus fucco, & 
pilofus, qualis & inferior caudicis pars eft, que ex- 
terne & interne alba eft, & hac fibrofa fubftantia 
conftat, que fi mafticetur , globum fericeum in ore 
refert, eftque porro fucco referta, fed qui naufeofus 
& amarus eft. 
Folia more Tuliparum locantur , feu uti in Helle- 
-boro albo, fed multo majora funt, fere inftar Acinacis, 
que fefe invicem ambiunt, in caudicis fummo , tres 
cum dimidio & quatuor pedes longa, quinque polli- 
ces lata, per longitudinem fubtilibus nervis pertex- 
ta, craffa, & pinguia, fed flaccida, oris equalibus, 
& pallide virentis feu flavefcentis coloris, in medio 
fulcata, feu potius totum folium canalem refert, & 
caulis ex iis adfurgit viridis, ultra ulnam altus, digi- 
- tum craffus, glaber, ex rotundo parum compreflus , 
in ejus fummo longam gerens vaginam , quz fefe ape- 
riens decem «vel duodecim. minores exhibet caulicu- 
los feu petiolos, palmam longos, fefe in umbellam 
extendentes, quorum quivis longam , albicantem , & 
fulcatam gerit membranam , ejusdem fere longitudi- 
nis, ex qua magni excrefcunt flores. 
- Flos ex fex longis , & anguftis , albis conftat petalis, 
ample-expanfis, queque fefe prius deorfum incur- 
'vant , ipforumque extremitates preterea femel bisve 
‚incurvatz funt. Si hzc petala extendantur , femi pe- 
dis longitudinem habent, ac fere femi digitum lata 
funt, ipfeque flos inferius anguftum format tubum, 
qui viridi incumbit germini, & fuperius concavus eft. 
In hoc locantur fex tenuia ftamina, inferius alba, 
ac quodvis fuo infidet petalo , fed fuperius erectum 
eft, ac purpureum, ac quodvis antheram gerit, lutea 
farina confperfam , primo referentem hamum teli, 
dein he anthere extenf& trabes referunt fupernatan- 
res, Ex tubi centro alterum excrefcit rectum filum 
feu piftillum, reliquis brevius, purpureum penitus, 
fine tübere. Totus flos fex gerit petala, in hexagono 
ofita, qui emplum obcupantlocum , odoris debilis 
liliacei, fed non admodum grati. 
. Character feu fignatura horum florum confiftit pri- 
mo in fex incurvis ftaminibus, que fra&a referunt 
tela , ac medium in tubo locatum piftillum , illud re- 
fert ejaculatorium telum , Malaice Sompit dictum , 
quod Maccaflarenfes efant ex fclopetis teliferis, cu- 
jus apex abruptus eft, & quod infectum eft deleterio 
ifto veneno. Per hanc fignaturam feu floris formam 
primi forte harum infularum incolz pervenere ad no- 
titiam ipfius virtutis & ufus. : = 
Ex florum nodis fruétus excrefeunt, qui omnes fere 
maturitatem adquirunt, magnitudine Lanfiorum vel 
rotundorum Prunorum , vel etiam aliquando inftar 
Caftanearum. Sunt autem non perfecte rotundi, fed 
parum obliqui, ita ut hilus non direéte fit verticalis, 
diu extérne virentes & glabri, interne repleti carne 
alba & mucofa, maturi fumeum conquirunt colorem, 
rugofi funt, ex rotundo plani, feu cafei forma, tum- 
que caro interna eft ficca inftar Hepatis , fordide al- 
bens, unicam formans glebam, raro binas vel tres, 
. Odoris naufeofi, qualis & tota planta eft. E 
xii 
AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
155 
VYF EN VEERTIGSTE HOOFDSTUK. 
De Spatwortel. 
ier volgen nu drie planten na malkander , dewelke 
ons voor een Moly Indicum verftrekken. 
De eerfte en grootfte is de Spatwortel , zynde een 
eigentlyk firandgewas , boog en breed zig uit/preidende, 
boewel de eigentlyke ftam maar anderbalve en twee voeten 
boog is, een been dik, en uit veele over malkander gerol- 
de dikke en witte wellen gemaakt, gelyk de Piffang fironk. 
Beneden loopt dezen ftam dikagtig, en rond toe, Schier 
` als een Ajuin, dog geen regten bol formeerende. Onder aan 
deze bol zit een ftompen kegel, "t welk de boofdwortel is, 
en ter zyden loopen ontelbare dikke draden of cbordels, als 
Jlangen , verre in de aarde zig verfpreidende , week, Jap- 
pig , en wit, dog binnen met een taaje zenuwe. 
Aan de jonge planten ziet men fcbier niets als den ajuin- 
agtigen bol met de dikke vafelingen rondom , maar aan de 
oude word den voornoemden kegel «vel een arm dik, en loopt 
wat krom, binnen «vit, voltaajefap, en baairig , gelyk 
ook den onderften ftam, buiten en binnen wit, en Clun 
deze baatrige fubftantie , die in ’t kaauwen voorkomt „als 
of men cen klouwe zyde-gaarn in de mond badde, daar by 
Jappig, en walgelyk Litter. ; 
De bladeren ftaan op de manier als een Tulpe, of ais 
aan den Helleborus albus , dog veel grooter , namentlyk 
als flagt/waarden , malkander omvattende, aan ’t boben- 
Jte van den ftam, vierdebalve en vier voeten lang , «yf 
duimen breed, in de lengte met fubtile zenuwen doortoo- 
gen, dik, vetagtig, dog flap, met effene kanten, ligt of 
pieren , in de midden met een geute, of veel meer bet 
geheele blad Daat als een geut , en fcbiet een regte gras- 
groene fleel op, ruim een elle boog, een vinger dik, glad, 
uit den ronden wat gedrukt, dragende op zyn top een lan- 
ge Jobeede of booze, dewelke baar openende vertoont tien 
of twaalf kleindere Deelen, cen band lang , baar in een 
dolle of kroone ver[preidende , ieder draagt een lange wit- 
agtige of gevoornde booze , fcbier van dezelve lengte „waar 
ust werden groote bloemen. ; ) 
Dezelve beftaat uit fes lange, fmalle, en witte blaadjes, 
die zig wyd opent, en de blaadjes krommen baar eer ft 
neerwaarts , en dan haare einden krullen baar nog een 
reis of twee. . Als men deze blaadjes uittrekt , zoo zyn ze 
wel eenhalve voet lang, en Jebaars een halve vinger breed, 
makende de bloeme beneden een fmallen bals , ruftende op 
een groene knop, boven is een naauwe pyp. Y. 
Hier in flaan fes dunne draden , beneden «vit , en een 
ieder op zyn blaadje ruftende , maar boven opgeregt, pur- . 
perveravig , dragende ieder een nop, met geel meel beftrooit, 
eerfl gelykende de weerbaken van een pyl , daar na uitge- 
rekt dryven ze boven op als balkjes „uit bet midden der py- 
pen komt nog eenander € draad , korter dan de andere, 
gebeel purperverwig , 20 nop. De gebeele bloem beeft 
Jes bladeren , regt in een fesboek verdeelt , beflaat een groo- 
te plaats, en beeft een flappen lelyagtigen reuk , dog niet 
zeer aangenaam. MH E 
De fignatuure dezer bloemen beftaat eer in de fes krom. 
me fie m die gebrooke pylen gelyken , en bet middelfle 
draadje in de pypen verbeeld dien blaaspyl of patte, in ^t 
Maleits Sompit pues den welken de MaccafJaren uit 
haare fpatroeren blazen, waar van de /pitze afgebrooken 
is, waar aan dat grouwelyk vergift bangt. or deze 
fignaiuure of gedaante , bebben mmifjebien de eerfte Inwoon- _ 
ders dezer Eilanden aanleidinge gekreegen ‚tot kenni[fe van 
deszelfs kragten en gebruik. po 
Uit de knoppen , daar de bloemen geftaan bebben, werden 
de vrugten , dewelke fcbier alle tot perfettie komen in de 
rootie van Lanzen , of ronde Pruimen, ook wel als Ca- 
ones “Zy zyn niet regulier rond , maar wat fcbeef , 
zoo dat den navel niet regt boven op Raat, langen tyd van 
buiten gras-groen, en effen, binnen met een wit flymerig 
vlees, de rypen werden rookverwig , rimpelig, uit den 
ronden plat, of kaasvormig , als dan is bet binnenfte vlees 
droog als lever , vuil-wit , uit een klomp , zelden uit, 
twee of drie beftaande, walgelyk van reuk zoo als de gé- 
beele plant is. 
beele p D. In 
