156 
In illius centro conus locatur albicans, qui per ad- 
jacentem carnem, tum viridem, perforat, & novum 
ermen eft , ps plantam propagat , ex binis vero 
&us glebis bina excrefcunt; germina , non fupra fefe 
invicem, fed ad latera. 
Pluviofis floret menfibus Julio & Augufto, fru&us- ` 
que Oétobri proveniunt , ac porro ficcis menfibus , 
uo tempore interea fubtus aliz excrefcunt vagin& , 
Aucceflive florentes. 
idam binas alias radicis Toxicariz ftatuunt fpe- 
cies, prater iftas binas, qui in Ternata reperiuntur, 
modo crefcendi fimiles , quarum vulgaris albos, al- 
tera rarior luteos gerit flores. Amboinenfes autem 
ecies non multum inter fefe differunt, ac prefer- 
tim varietate foli variant. Vulgarem itaque fequentes 
modum, fecundam ftatuemus radicis bett ee e 
terreftrem, a litorea non diverfam modo- creícendi , 
nifi quod major & altior exerefcat. Ejus enim caudex 
ulnam altus eft, crus craffus, ex albicantibus compo- 
fitus membranis feu involucris, inferius rotundus in- 
ftar Cepe , atque inde longiffimas, craflas , & albas 
emittens fibrillas , undique per molle prorepentes 
folum, atque fub ipfis obtufus ifte conus latet. 
- Aliquando, quum hic caudex fenefcit , inferiore 
fua parte terre incumbit inftar Ari bortenfis. Sed iftos 
ferpentinos fibrillarum flexus multo majores & lon- 
lores obfervavi in litorea fpecie, cujus vetufti cau- 
dices quatuor & quinque pedum longitudinem fepe 
obtinent, finu terfe incumbentes. 
"Terreítris fpeciei folia ulne vel orchiz longitudi- 
nem habent, tres palmas lata, fine notabili nervo , ex- 
SES canali medio , coloris intenfe virentis, & glabra. 
lores & fructus fant uci in priore fpecie, fed raro 
obfervantur. Hujus radices longe preftantiores ha- 
bentur quam in litorea fpecie, atque interne etiam 
exhibentur , quum litoree nimis ferventes funt, & 
vehementem cauflant vomitum, ita ut terreftris gradu 
debiliore differat; 
. Cerame montibus obcurrit, litori vicinis. „Hec 
etiam nil differt a prioribus fpeciebus , nifi quod in 
+ mon, Latine Radix toxitarias Belgice Spatwor- 
tel; Malaice &-Maccaflarice Daun e Eel fo- 
lummodos Bacong, & Daun fompittan ; Amboinice in 
Lytimora Dáwfa, Tapeufa; & Tacaoffa , quod femi- 
putridam denotar veftem', quam denotant caudicis 
membrane , in Hitcea Nopu,, in Loehoea Tecabbal , 
Ribua, & Moral, Boeronice Rebut; Ternatice Fette 
gites handige ins Baleyice Bacong , & Caffe fe- 
n majus, ad differentiam minoris fpeciei, que po- 
- Locus. -Prima fpecies ubique nota eft in litore , ubi 
locus eft filveftris & canan feu parum paludofus 5 
fed inter nudes etiam crefcit lapides, trunco craffo & 
procumbente, fi modo folum fub eo fit parum humi- 
dum. Ubique obcurrit in Amboina, Boerone, & Ce- 
ráma. In, hortis etiam plantatur ob, preftantem & fre- 
quentem ejus ufum, licet ibi non tantz fit molis. Si 
transplantetur , caudex abfcindendus eft modo fapra ra- 
dicem alioquin enim putrefcit, & vermes generac, fed 
ex centro abíciffi.caudieis novus regerminat furculus, 
` Secunda fpecies magis emote in ipfa crefcit terra, 
ia odo al da litore ad paludes, ftagnantes aquas, 
Se cenofas fluviorum. ripas, in humidis & declivibus 
filvis, prefertim ad oras filvarum Sagus, ubi lapillipa- — 
Judofo folo mixti funt. eiie hatte mcns ; 
transplantari potèft, fed cito perit, quum non amat 
folum fiecum shine prima eligenda eft Ganden: que 
transplantatione mollior, & ad ufum aptior redditur. 
- "Tertia fpecies egen in Cerama crefcit, in ejus 
parte boreali in. Hatues finu, ad latus montium alto- 
zum & faxoforum, cui Masa Hatues, unde huc 
&ranslata eft, atque in hortis melius transplantari poteft. 
=: Ufus. Hujus plante nulla pars ad cibum apta eft, 
omnes enim ejus partes vim habent vehementem caus- 
fandi vomitum , fine ore vel acrimonia, fed fo- 
Jummodo naufeofa, fed non magna amaritie, quod in- 
m eft de litotea fpecie, ambz enim terre- 
s fpecies non ita vomitum in- 
terne adhiberi poffunt. ve Sama 
Omnes 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber XT. Caput XLV. 
In wiens midden men een witagtig kegeltje ziet, 't welk 
door bet omleggende vlees (zynde alsdan groenagtig) boo- 
rende , tot een nieuw uitfpruitzel wert ,'"t welk de plante 
voortteelt , uit twee klonteren der vrugt komen dan twee 
witfpruitzels, niet regt boven, maar ter zyden uit. 
Het bloeit in de regenmaanden July en Auguftus, en 
de vrugten ziet menin Oétober , en voorts de gebeele deeg. 
ge Moeffon over , in welke tyd onder tuffen van onderen 
op nog andere [cbeeden komen , die vervolgens na malkan- 
der bloejen. 
-Zommige maken nog twee andere zoorten van Spatavor- 
tel, bebalven die twee , dewelke men in Ternaten vindt, 
malkander aan gewas gelyk, waar van de gemeene witte, 
de andere rare geele bloeien draagt. Maar de Amboinje 
zoorte verfcbillen weinig van malkander , komende bet 
ver/cbil meeft van de plaatzen of grond , daar ze waffen. 
Volgende dan de gemeene fleur , zoo zullen wy voor de twee- 
de zoorte Jtellen de Land-fpatwortel , van de Strand- 
zoorte aan wasdom niets werfchillende , bebalven dat ze 
grooter en booger opfebiet. De [lam is een elle boog , een 
dye dik, ook witagtig, van rollen gemaakt , beneden rond 
toeloopende als een Ajuin, en van daar zeer lange, dikke, 
en witte vafelingen uitfchietende , wyd en yd door de 
weeke grond kruipende, en onder baar dien frompen kegel 
verbergende. 
Zomtyds als dezen ftam oud werd , gaat by met bet on- 
derfte op de aarde leggen gelyk bet Arum hortenfe. D 
deze Draken beb ik veel grooter en langer gezien aan de 
Strand-zoorte, wiens oude ftammen wel vier of yf voeten 
lang worden, met een bogt op de aarde ruftende. 
De bladeren van de Land-zoorte zyn wel een vadem 
lang , drie banden breed , zonder kennelyke zenuwe , be- 
balven de middelfte geute, boog-groen, en glad. 
Bloemen en vrugten zyn als aan. de eerfte, dog werden 
zelden gezien. De lange wortelen bier van werden voor 
beter gebouden, dan de ftrand-zoorte, om binnen "t lyf in 
te nemen, want de ferand-z00rte is te beet , en maakt een 
geweldig braüken, daar deze wel een graad flapper is. 
De derde is de Berg-zoorte in Amboina onbekend , 
maar op Cerams Bergen te vinden , die aan firand leggen. 
Deze verfchilt ook niets van de twee voorgaande , bebal- 
ven dat ze in alle delen kleinder is, en baare wortelen wor- 
den ook voor zekerder gehouden om in te nemen , niet te 
min tegens alderbande vényn even-kragtig. SE 
: ANaam. Jn "t Latyn Radix toxicaria; in’t DujtsSpat- 
wortel ; in’t-Maleits en MaccafJars Daun bacong, of 
Jlegts Bacong , en Daun fompittan; in ’t Amboins op 
Leitimor Däuffa, Tapeufía, en Tacaofla , zyndetezeg- 
gen een half verrot kleedje , ^t welk de fcbillen des flams 
verbeelden , op Hitoe Nopu ; op Loeboe Tecabbál , Ri- 
bua, en Moral; op Boeroes Rebut; op Ternaten Fette 
fette; in Bandaas Tuvera; in Baleits Bacong , en Caffe 
felan het groote , tot onder/cheid van bet kleine , ^t welk 
‚bier. na tal volgen. eme EE 
. Plaats. De eerfle zoorte is over al bekend op ftrand 
daar bet besagt y en een weinig moeraffig is , dog bet wal! 
ook onder de bloote Deenen, en datog met een dikke leg- 
gende;flam, als bet maar daar onder wat vogtig is , bet 
ts over al te vinden, op Ambon, Boero, en Ceram. Het 
werd ook in de tuinen geplant wegens zyn groot, gebruik, 
boe wel bet daar zoo groot niet werd. In’t verplanten 
moet men den ftam af/myden. kort boven de wortel „ anders 
verrot by, en genereert wormen, maar uit bet midden van 
den afgefneeden ftam fehiet een nieuwe (ruft op. =, 
. De tweede zoorte waft landwaards in, dog niet ver vat 
Strant aan poelen ftaande wateren , en moeraffige oevers 
van rivieren, in vogtige laage boffen, inzonderbeid aan 
de kanten van fagoe fen, daar Deenen onder ^t moeras 
loopen, Deze zoorte laas zig ook wel in de tuinen verplan- 
ven, maar vergaat baaft , om dat ze geen drooge grond be- 
mind, daarom moet men de cerftezoorte nemen , die door bet 
verplanten wat zagter en bekwamer tot bet gebruik werd. 
- De derde zoorte waft op Ceram.mee[t , op deszelfs noord- 
&yde in de bogt van Hatuwe, aan de xyde van dat booge 
en fleenige gebergte, daar aan de zelve Negorije leid, van 
gvoar berwaarts gebragt , laat baar inde tuinen verplanten. 
E Gebruik. Van dit kruid is niets tot de koft bekwaam, 
bet is im. al omg deelen kragtig om een flerke braking te 
maken, zonder bitte of Jcberpigbeid , maar alleen met eeu 
walgelyke dog niet groote bitterheid, bet welk te ver ftaan 
is van de ftrand-xoorte, want de beide land-zoorten doen 
We =~ niet braken, en zyn bekwamer binnens Iyfs tege- 
ruiken, 
Dog 
-——-| 
| 
1 
| 
| 
| 
