XI Boek. XLV. Data AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
Omnes vero hz tres iftam nobilem poffident virtu- 
tem, quod adfumptum venenum magna vi e corpore 
eliminent , & vulneribus adplicate toxicum ex iis 
exfugant. Hine hee herba pro Moly Indico habenda 
eft. Non dico habendam efle pro ifto Moly Indico, 
uod apud Botanicos noftros ifto nomine notum & 
deisieacum eft, pre aliis apud Carol. Cluf. rarior. pl. 
libr. 2. cap. 36. Dodon. libr. 23. cap. 15. & apud alios. 
Nomen autem Moly pro generali fumo nomine ta- 
fium herbarum , que veneno.& incantamentis refi- 
ftunt ex fignificatione vocis Grece, ubi Moly deno- 
tat bebetare, quum he herbz vires veneni enervant & 
hebetant , hujus autem herbe vires prefertim inno- 
tuere quinto Amboinenfium bello ab anno 1651 per 
uinque continuos annos pe cum Ternatenfi præ- 
feto Madjira , qui Maccaflarenfes ad opem ipfi feren- 
dam inploraverat contra noftram nationem. 
Hi itaque Maccaffarenfes cum vicinis Boegenfibus & 
Mundarenfibus Amboinam invadentes iftud bellum gra- 
ve & difficile fecerunt,non ita armis explodentibus fuis, 
ue noftri milites non adeo timebant, quam quidem 
iftis venenatis ejaculationibus, quas ex longis ligneis 
fclopetis efant, queque non bene evitari poffunt. 
Sunt autem tenuia ac pufilla tela, pedem circiter 
longa, fuperius apice parvo donata, ex dente Lamii 
pifcis, vel alia quavis acuta re confecta, atque craflo 
obducta deleterio ifto veneno ex Arbore toxicaria præ- 
arato , fupra libro tertio defcripto. Que tela pufil- 
um, immo fere vix memoratu dignum cauffant vul- 
nus, attamen tante funt malitiei, ut: mox mortem 
adferant, fi tela ifta nondum femi anni fpatium exe- 
dunt. 
iftud malignum venenum fuperari poteft. Quod anti- 
dotum potiffimum in vehementi confiftit vomitu , 
uum ifta vehementi commotione vis iftius veneni 
ngitur & expellitur. Contra hoc primis binis annis 
'adhibebatur Excrementum bumanum, quod vulneratus 
five nolens five volens deglutire debebat, fi mortem 
evitare vellet , & folumimodo ad iftum vomitum caus- 
fandum. 
Sed tertió dein anno nobis detegebatur vis & ufus 
hujus radicis toxicari&, que dein cum aliis remediis 
ufum obtinuit, ita ut cuncti milites in exercitu recén- 
tem vel ficcatam radicem fecum gererent, quod fa- 
cile fieri poterat, quum ubique obvia eft, ac hoftis 
tela interim jam anni fpatium fuperabant , ge a 
poft tertium vel quartum annum quidem venenata, fed 
non lethifera erant. 
Hunc in finem, fumuntur longe ifte albe radices, 
que in inferiore parte bulbi cepacei inveniuntur , 
ample fefe extendentes , vel etiam ipfe bulbus, qui 
albus eft, & refertus fucco mucofo. Hujus jufta fumi- 
' tur quantitas, quanta ore contineri & mafticari po- 
teft, atque inter mafticandum ejus fuccus deglutitur, 
& pafta vulneri inponitur & adligatur ipfi. Licet hoc 
opus etiam fit tediofum ac naufeofum , non ita ob 
amaritiem , que non magni momenti eft, quam qui- 
dem ob fibrofam ejus fubitantiam , que in tota pre- 
valet planta, & alicui in ore videtur, acfi Goffipium 
mafticaret , fed tandem in ore liquefcit, vel tenuis 
redditur. Mox tum fubfequitur vehemens vomitus, 
fudor, & jaCtationes, quibus venenum expellitur , figue 
gravis vertigo continuat, repetenda eft ifta actio , 
I melius inftitui poteft ifto primo memorato nau- 
eofo & horrendo remedio. Vidi etiam potiffimum 
eligi litoream fpeciem , vel quia melius ad manus 
erat, vel quia vehementorem cauffat vomitum. ` 
"Quidam magis curiofi inter mafticandum mifce- 
hominum dentes & medullam crurum gallinarum, 
Quas utrasque fupra porphyritim in pulpam contere- 
uit, ac dein aliquot dies continuos contritum adfu- 
mebant Calbahar nigrum. : 
- An autem hzc radix per vehementem vomitum 
Oc efficiat, an vero per peculiarem qualitatem hoc 
expellat venenum , dubitandum eft, quum, uti di- 
um fuit, excrementut humanum per vomitum idem , 
efficit. - Aliis tamen in cafibus certo expertum eft, re 
vera vim ‘habere veneno refiftere, & illud in vulne- 
tibus: etiam exfugere. Adhibetur enim non tantum , 
quis praeparato veneno fit infectus , fed etiam ff 
Quis noxium quemvis ingeflerit cibum, quum ingen- 
tes fübfe ur vertigines, uti & etiam Contra quós- 
Vis idus & morfus yenenatorum animalium. rei 
Si vero vetuftiora funt, efficacibus antidotis _ 
157 
.. Dog alle drie hebben ze die edele cigenfebap, dat zè bet 
ingenoomen venyn met geweld wit den lyve jagen , en op 
de wonden gelegt , bet zelve daar uit zuigen. : Daarom 
mag men dit kruid. wel voor een Moly Indicum houden. 
Ik zegge niet, dat men 't voor dat Moly Indicum bou- 
den moet, "tavelk by onze Kruid-befchryvers met dien naam 
bekent em afgeteckentis , onder anderen by Carolus Clufius 
rariorum Plantarum Lib. 2. cap. 36. Dodoneus Lib, 
23. Cap. 15. en anderen. 
Maur tk neem bet woord Moly voor een generalen naam 
van zoodanige kruiden , die bet venyn em tovery tegen 
fiaan uit pros: van de Grickfe derivatie , by de welke 
Molyo Aë Hebetare flomp maken , om dat deze kruiden 
de kragten der venynen [Lomp maken, inzonderbeid zyn de 
kragten van dit kruid bekent geworden , in den vyfden 
Amboinfcben Oorlog van "t jaar 1651. vyf jaren lang ge- 
voert met den Ternataanfen Stadbouder Madjira , die de 
pore ques tot adfijtentie tegens onzen Staat ingeroepen 
adde. 
Deze Maccaffaren met bare gebuuren , de Boegiffen en 
Mundareefen dan in Amboina vallende , hebben dien Oof- 
log zwaar gemaakt , niet zoo zeer met haar febietgeweer, 
daar onze Soldaten niet bange voor waren, maar door de 
voornoemde vergifte fparten , die xe uit lange boute roeren 
blafen , en daar men zig kwalyk voor wagten kan. 
Het zyn kleine dunne pyltjes , omtrent cen voet lang, 
voor aan; bebbende een klein fpitsje van een Haaije tant, 
of ander fpits ding gemaakt s en dik beftreeken met dat 
Jnode vergift, uit den boom Arbor toxicaria genomen , 
boven in * derde boek befebreeven. Welke pyltjes wel een 
kleine , ja niet naamwhärdige kwetzure den s eptir 
van zoo grouwelyke kwaagarrdigheid zyn, dat ze A 
den dood aanbrengen, zoo ze nog niet boven cen half jaar 
oud zyn. Maar ouder zynde, kan men met fterke tegen- 
middelen dat fnode fenyn nog overwinnen : welk tegen- 
middel meeft beftaat ineen flerke brakinge y wanneer door 
«die geweldige beweeginge de kragt van dat venyn gebro- 
ken , en witgedreeven wert. Hier toe gebruikte men in de 
~eerfie twee jaren bet Excrementum humanum , ’t welk 
de gekwetften bet zy met willen of tegens willen opflokken 
moeften , wilde by den dood ontgaan , alleenlyk om bet voor- 
noemde braken te verwekken. ` : 
` Maar in *t derde jaar wierd ons eerft aangeweezen de 
kragt en gebruik van deze Jpatwortel, dewelke naderband 
nevens andere remedien in sa is gebleeven , 200 dat 
al de Soldaten in "t Leger de vers of gedroogde wortel by 
ben droegen , "t wel ligter toeging , om dat xe over al te 
vinden is, en der vyands [hatten ondertü[fen overjari 
wierden, blyvende dezelve na bet derde of vierde jaar we 
“nog venynig , dog niet doodelyk. ` 
Hier toe neemt men de lange witte wortelen, die aan 
> onder e van den ajuinagtigen bol flaan , wyd en zyd 
om zig loopende , of ook wel den voornoemden bol zelfs, 
die wit is, en vol flymerigen zap. Men neemt daar van 
een mond vol, en kaauwt bet te degen, den zap daar van 
inzwelgende, en bet kaauwzel op de katetzure bindende. 
Hoewel nu dit mede een verdrietig en walgelyk werk is, 
niet zoo zeer wegens zyne bitterbeid, die klein is, maar 
wegens wyne bactrige E in de gebeele plante, die 
iemand in de mond voortkomt , als of by Cattoen kaauwde, 
dog eindelyk in de mond [melt of fyn werd. Hier op volgt 
dadelyk bet fterke braken , zweeten, en arbeiden , waar 
door bet venyn uitgedreeven werd , en zoo de zware duize- 
ligbeid of draaijinge in "t boofd continueert, zoo meet 
men dat werk bervatten, "t welk nog al gemakkelyker toe- 
gaat, als bet eerfigenoemde afzienelyke middel. Ik beb 
ook gezien, dat men meeft de ferandzoorte bier toe verkieft , 
of om dat ze beter by der band was, of om dat ze flerker 
tot braken gebouden «werd. ` 
Zommigen, die curienfer wären , mengden in’t kaauwen 
daar onder menfchen tanden, en merg van boender-been- 
deren , beide op een fleen fyn gewreeven, en gebruikten 
daar na eenige dagen bet zwarte Calbabar , mede gewree+ 
ven en ingenomen. i : 
Of ñu deze wortel alleen door "t fterke braken dit uit- 
werke, of door een byzondere eigenfehap bet ae uitja- 
e, moste men t alen, vermits als gezegt , het excre- 
Seng ate, un "t braken bet zelve doet. Dog by 
andere voorvallen ‘beeft men zekerlyk ervaren , dat ze in 
der daad een kragt bebbe , bet venyn tegen te flan en uit 
te zuigen. Want men gebruikt ze niet alleen, als iemand 
door expres venyn vergeven is , maar ook als men allera 
bande febadelyke koft ingenomen beeft, waar op een groo- 
te draajinge des boofds volgt , als mede tegens alderbande 
flecken,, en bseten van venynige gediertens. —— > 
V 3 Hier 
