D 
162 
Poft florem emarcidum ex capitulo, cui flos infi- 
det, fru£tus excrefcit, qui trigonus eft, feu ex tribus 
fegmentis compofitus, ac tribus fulcis diftinétus , 
magnitudine fifle nucis Avellane, cum refiduo floris 
fuperinpofito , fere inftar granorum Cataputiz. Fru- 
. &us hic potiffimum viridis eft , fed fi fumeum con- 
traxerit colorem , plerumque in tria dchifcit fegmen- 
ta, emittens nigrum & arenofum femen , quod tamen 
non progerminat. 
. Radix interne alba eft , & compofita ex craflis la- 
mellis inftar Cepz, paulo acrior & amarior radice 
Toxicaria , ceterum cum hac conveniens, odoris 
gravis & naufeofi. wi Hp sëng 
‚Flos cito progerminat in initio menfis Novembris, 
nec ultra unum alterumve diem apertus eft, ac porro 
per totum anni tra&um nil nifi folia profert hzc planta. 
. Nomen. Latine Lilium Indicum; ex vulgari opinio- 
ne, melius Loxicaria minor vocaretur. 'Javanice Bram- 
bang utan, h. e. Cepa filveftris. Baleyice Caffe felan. 
Sinenfes in Malacca habitantes fua hngua id vocant 
Batsjang kiang , feu Malaice Liatjabari, Belgice ziet 
maar een dag , h. e. Unius diei confpectus , forte quum: 
flos per unicum modo confpiciatur gems ac fic pro 
Epbemero vel Colcbico haberi poflet. 1 
Locus. Copiofe crefcit in Java , Baleya', & circa 
Malaccam fponte , ad humiles magnorum fluminum 
ripas , inque aliis declivibus & humidis locis.. Inde 
per radices feu bulbos in Amboinam delatum eft, 
ubi fatis late crefcit in areis mollibus, & ex arena ni- 
gra praeparatis, fponte fefe propagans per bulbulos: 
Ceterum Amboinenfibus ignotum eft. 
*  Ufus ejus nullus huc usque innotuit, quum in regio- 
nibus, in quibus fponte crefcit, haud multum eiti- 
matur. Videtux autem radices feu bulbos: maligne ac 
'venenate efle nature , in Malacca enim: canes per 
eos enecant 5 quum ipforum cibis eos admifceant, 
unde dentes ipforum elabuntur, ita ut dein morian- 
tur, quam ob cauffam Cotchicum Gallis Mort au chien, 
be canum mors dicitur. - e d 
In Java duplex eft, una planta albos, alterá flavos 
gerens flores , atque hec multo perniciofior eft, & 
canes enecat, fi ipforum cibis admifceatur. Alba im 
hortis etiam colitur , quum ejus folia adhibeantur ad 
refrigerans Bobori unguentum , quod exterrie inlini- 
tur, ad ardorem aliquem extrahendum , quodque 
componitur ex ‘Lammobore, . quod:eft Curcuma ma- 
jor, Lampoejang, & Cepa. * ; 
Quz hicin Amboinam translata eft, flores gerit. ple- 
rumque in initio Novembris fubito ac magna copia, 
atque bini plerumque caules ex'unico progerminant 
bulbo , quorum quivis unicum modo profert + per 
unicum tantum diem. Ceterum bis terve aliquando 
floret in anno, fed non nifi Novembri. 
Javani.ejus fumunt folia, que fupra ignem flacce- 
fcunt , ipforumque fuccum auribus inftillant., per 
quem furditas curatur. 
OBSERVATIO 
Lilium hoc, Pancratium a Linneo vocatur, eftque Pancratium 
Spatha uniflora, petalis reflexis Linn. Flore Zeylan. pag. 53: 
* quem librum antea in obfervationibus laudare , quod do- 
* Jed, nón potui, quam modo: editus mox ad manus meas, 
« pervenit, ceterum dignus eft, ut a quovis, qui de-plantis 
Zeylanenfibus, aliisve Indicis notitiam adquirere cupit., 
-pervolvatur , multas enim e tenebris eruit. & depromit 
_ plantas, antea. non bene cognitas , vel baud site exploratas, 
quum magni- Pauli Hermanni ipfiffimum habuerit Herba: 
rium tam ficcam , quam depiftum Autor, ita ut cum Tbe- . 
.Jauro meo Zeylanico comparatis iltis plantis , & tuto no- 
mina ipfis inponere etiam potuerit oculatiffimus & accura- 
` tiffimus Botanicus, quique fuo labore id porro effecit; ut 
Sytthematice eas eleganter difpofüerit, multasque antea ob- 
fcuras illuftraverit, qua opera Abefauro meo nuper edito 
multam, quod mihi gratulor, lucem adtulit, ita ut plantas 
antea maxime incertas & vagas, nunc in compendio quafi 
contraétas: & enucleatas facile quis dignofcere poffit, præ- 
 fertim fi cum defcriptionibus & Iconibus in 7 bejauro cxara- 
tis comparentur, reliétis modo paucis dubiis, aliis fedulo 
data obportunitate inquirendis. m EM 
ES 
* 
CAPUT 
HERBARII AMBOINEINSIS 
Liber XI. Caput XLVII; 
Na’t verwelken van de bloem, werd uit bet knopje , 
daar de-bloem op ftaat, de vrugt, dewelke is driezydig ,. 
* of van drie deelen gemaakt „en met drie voorens onder/chei- 
den, in de grootte van een gepelde Ha/enoot, met een re- 
[tante fnebbe van de bloem boven op, [cbier als de korrels 
van Cataputia. Zy blyft meelt groen , dog rookverwig 
geworden zynde, gaat ze in drie deelen van malkander, 
uitaverpende een zwart zandig zaad , "b welk egter niet 
opgaat. 
De wortel is van binnen wit, en gemaakt van dikke 
Jcbuliben , als in de Ajuin, dog wat fcherper, en bitter- 
der als de Spatwortel , anders met die, wel overeenkomende, 
van een zware en walgagtige reuk. 
De bloem komt febielyk voort in "t begin van Nevem- 
ber, ftaat boven een dag niet geopent, en ‘voorts het ge~ 
beele jaar met niets dan bladeren beladen. 
Naam. In’t Latyn Lilium Indicum ; na "t gemeene 
gevoelen ; beter zoude men "t "Yoxicaria minor noemen ; op 
ben Brambang utan, dat is wilde Ajuinz opt Baleits 
affe felan. De Chine/en op Malacca avoonagtig y noe- 
men 't in hunne taal Batsjang kiang, of in "t. Maletts Liat 
fahari; in 't Duits Ziet maar eenen dag ` mifJcbien:oni 
dat men de bloeme maar eenen dag ziet, en.z00 zoude men 
een: Ephemerum of Colchicum daar, van konnen makens 
Plaats. Het waft vvervlvedig op Fava s Baly,,-en om. 
trent Malacca van zelfs in "t wilt , omtrent de lage oevers, 
van groote rivieren y en op andere lage en vogtige landen. 
Van daar is bet met de wortelen bier in Amboina gebragt, 
daar. bet redelyk veel opkomt op mulle en zwartzandige 
bedden, vermeerderende zig van zelfs door de afzetzels der 
wortelen. By de Amboinejen is bet onbekent. 
Gebruik. Daar van is nog niets bekent, dewyl bet in 
de landen , daar bet van zelfs waft , niet veel geagt werd, 
. Het [cbynt , dat de. wortelen van een fcbadelyke en kwaad- 
aardige kragt Syn, want op Malacca vergeven ze de bon- 
den dacr mede, als ze ben dezelve onder, de koft mergen; 
waar van. baar, de tanden uitvallen, zoo dat ze. daar na 
Jterven.moeten , om welke oorzaak- bet Colchicum , by de 
Franfen Mort au chien, dat is bondedoot genoemt word. 
Op Fava heeft men tweederlei, 't eene met witte, bet 
andere met geele bloemen: welk laatfte veel fcbadelyker is, 
en, de bonden doet. fterven zals 2y ^t onder eenige-keft-in- 
krygen. „Het witte werd.ook in de boven.geplant , Aegpal 
zyne bladeren gebruikt werden tot de verkoelende Bobori- ` 
zaloe , die men van buiten opge/meert, om eenigen brand 
uit te trekken; en wert gemaakt van Tommobore., "t welk 
is de groote Curcuma, Lampoejang , en Ajuin. 
Aan "t geene bier in Amboina overgebragt is, ziet men 
` de bloeme ordinary in ’t begin van November TRA 
in En voortkomen , gemeenelyk twee fteelen uit eene. 
bol , iede 
dag. Anders kan bet ook twee of driemaal in een jaar bloe- 
men voortbrengen , dog noott meer dan in November. 
D 
r vertoonende eene bloem, enniet meer dan eenen | 
De Favanen nemen de bladeren ,:laten ze over 't vuur ` 
. Henzen „en drukken den fap daar van in de ooren , bet welk 
zal de dóofbeid geneezen. ` 
AANMERKING. 
Deze Lelie wert Paneratium van Linneus genaamt, én is het: 
Pancratiam met een bloém-op de fteel , die omgebogen 
. bladeren draagt van Linneus flora Zeylanica pag. 3: welk 
` boek ik van te vooren in myne Aanmerkingen niet heb kon- 
: nen aanhalen, om dat bet niet lang uitgegeven zynde in 
myne handen zoo even pas gekomen is „het geen my fpyt; 
anders is het waardig, dat het van ieder een, die van de Cey- 
lonfche ofte andere Indifche gewaffen tragt kennis te kry- 
“gen, doorgelezen en befchouwt wert, want het heldert op 
` veele duiftere planten van té voorén niet wel gekent , ofte 
ter degen onderzogt, wyl den Auéteur het zelfde Kruidboek 
z00-gedroogt als gefchildert ; van de groote Paulus Herman 
‘gehad heeft , zoo dat die planten met myn Tbefaurus Zey- 
. Janicus vergeleeken zynde , ook zeer veilig den namen aan 
die heeft kunnen geven zoo een doorziende en zeer-accu- 
rate Botanift, welke ook door zyn arbeid dat. heeft uitge- 
. voert, dat hy dezelve zeer net volgens zyn Syithema ge- 
ichikt heeft, door welk doen aan myn 7 be/aurus onlangs 
„uitgegeven, waar over ik Zeef voldaan ben, veel ligt byge- 
zer is, zoo dat veele van die planten van te vooren zeer ver- 
. fpreid en onzeker nu.in een Compendium by een gebragt 
en ontvotrwt zynde, iemand ligt kan leeren kennen, br: 
zonder als ze met de befchryvingen en Figuren in myn. 
T'befaurtis opengelegt, vergeleeken werden ; blyvende flegts 
eenige weinige onzekere over ter naauwkeuriger onderzo*k 
van anderen ‚als dien de gelegentheid daar toe voortkomt, 
" AGT 
£ 
w 
