XI. Boek. XLIX. Hoofd. AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
CAPUT QUADRAGESIMUM NONUM. 
" Crithmus Indicas. Perexil d’mar , 
& Gelang laut. 
* 
anc plantam vocamus Crithmum Indicum , feu Pe- 
H trofelinum maritimum , vulgarem fequentes mo- 
dum, licet quam maxime a vero differat Crith- 
mo, ac potius ad Portulace fpecies referri poflet, 
vel fi vis, herba fit peculiaris nature. Eftenim planta 
.prorepens, longis multisque ramofis flagellis per litus 
efe extendens , quod adeo tegit, ut ad magnam pat- 
tem folum dignofci nequeat. 
rubra, & alba, 
Primo. Rubra feu vulgaris fpecies, rotundos, gla- 
bros,.& lentiffimos gerit caules, orchias quasdam 
longos, majorem culmum craffos, qui terre incum- 
bunt, atque hic & illic fibrillas terre inmittunt bre- 
ves albasque, in multos articulos diftinéti inftar Por- 
tulace, late fufci feu rubentes , fed circa radicem 
albicantes , utrimque multos emittentes laterales ra- 
mos, unde magnum obcupat fpatium. 
Cuivis articulo varia adítant folia, bina, tria, & 
quatuor in orbem pofita, ita ut continuo quedam 
marcefcant, quum e viridi colore fufca fint, atque in 
ipforum loco tenera viridia excrefcant , quz tempore 
etiam pallide fufca funt, ac decidunt, fed viridis co- 
' Jor femper prevalet. 
« Foliola hzc imitantur illa veri Crithmi, fed majora 
. funt, oblongo-anguíta, & obtufo apice donata, ad 
fummum binos pollices longa, binos ac tres culmos 
lata, craffa, pinguia, & fuccofa inftar Portulacz , uti 
& fapor ipforum melius ad Portulacam adcedit quam 
ad Crithmum , ac porro falfa, acidula, auftera, & 
-~ inepta,ut cruda non edi poflint , glabra porro, & venis 
deftituta. Plerumque folummodo gerit folia, fed in 
fene&tute & calidis litoribus aliquando flores ac femi- 
na profert. 
Flos folitarius brevi infidet petiolo ex alis folio- 
. rum more Portulace, qui componitur ex quinque acu- 
tis petalis, non ample extenfis, interne albis, externe 
virentibus, completis ftaminulis curtis & purpurafcen- 
tibus. Hunc fructus infequitur , qui eft bacca folitaria, 
rotunda, fenfim nigricans inftar grani Piperis. 
Segundo. Alba fpecies forma nil differt a priore , 
excepto quod plerumque major fit , dere folia vul- 
go binos digiti articulos longa funt, paulo magis pin- 
guia & fuccofa, intenfe virentia; & luxuriofa. Caules 
jus albicant , feu pallide virent fine ulla rubedine. 
Flores fru&tusque funt uti in priore, uti & fapor. - 
Nomen, Latine Critbmus Indicus; Portugallice Pe- - 
rexil de mar, ac fic Belgis Peterfelie do maer; que no- 
mina Critbmo proprie competunt; Malaice Galang 
laut, h. e. Portulaca marina. Amboinice Zar: Ter- 
natice Djallo djallo, quod forte defcendit ab Arabico 
Kali, cujus Indicus Critbmus fine dubio fpecies eft. 
Comperi enim, Arabes per Kaly, & Europeos per 
Petercely de mar intelligere varias litoreas herbas fal- 
fas, ac pingues, que fine dubio omnes unius funt 
generis, juxta varietatem regionum varias induentes 
formas. ‘ 
. Locus. Hoc Indicum Gelang laut potiffimum crefcit 
in litoribus planis & arenofis, ubi ingentes fcopuli & 
rupes fub iis, fed non profunde latent, fed maxime 
in infulis incultis, parvis & planis, uti & in defertis 
litoribus ab hominum zdibus remotis, primaria vero 
€jus radix tam profunde in arenam penetrat, ut non 
facile extrahi poflit, fed laterales fibrille non mul- 
tum fixe funt, omnesque porro ejus caules tam lenti 
funt, ut vix abrumpi poflint. ; 
Reperitur quoque in magnis fcopulis, e mari fem- 
per elevatis , quibus modo pauca inpofita eft terra 
"Nel Mufeus , fed ibi tam firmiter radices inplantat, 
ut non facile evelli poflit , inque his plantis plerum- 
que flores & femina confpiciuntur , quz in litoreis 
raro obfervantur , fic quoque per abfciffos ramos trans- 
plantari poteft in humidis & arenofis locis haud longe 
a litore fitis, fed arcenda eft hec planta ab ovibus & 
rcis, qui avidifime hanc depafcunt. ` ; 
n 
ine ejus funt fpecies, ` 
165 
NEGEN EN VEERTIGSTE HOOFDSTUK, 
De Ooftindifche Crithmus. 
y noemen dit gewas Crithmum Indicum , of Pes 
trofelinum maritimum , navolgende bet gemeen 
gebruik, boewel "t merkelyk van den oprepte Critb- 
mus verfchilt , en beter onder de zoorie van Portulaca 
mogte gerekent, of liever tot een kruid op zig zelfs geftelt 
werden. Want bet is een kruipent kruid., met lange en 
veel getakte ranken op bet flrant kruipende , den zelve 
zoodanig beflaande , dat men een groot at weegs den grond 
niet bekennen kan. Men beeft er twee zoorte van, roodes 
en witte. ; 
I. Roode of gemeene zoorte beeft ronde, gladde , en zeer 
taaje fleelen, eenige vademen lang, een groote fcbaft dik, 
die op de aarde leggen, bier en daar weer imavortelen , met 
korte witte vaftlingen, in veele leden verdeelt -gelyk de 
Portulaca, ligt-bruin , of roodagtig , dog omtrent de wor 
tel witagtig , te weerzyden veele zydetakken uitfcbieten- 
de, waar door °t een breede plaats beflaat. 
Aan ieder lid ftaan verfcheide bladeren, twee, drie, en 
vier in.de rondte , zoodanig dat geduurig eenige verwel- 
ken 5 als ze wit den groenen bruinagtig zyn geworden, en 
in baar plaats jonge groene Voort komen , die met er tyd 
ook ligt-bruin werden , en afvallen, dog de groene koleur 
beboudt altyd de overhand, 
Deze blaadjes gelyken wel na den opregten Critbmus , 
dog zyn grooter , langwerpig , fmal , met een ftompe fpits , 
op 't boog fte twee duimen lang , twee en drie ftroobalmen 
breed, dik, vet, en fappig als Porcelyn , gelyk ook de 
Smaak beter na Porcelyn trekt dan na Critbmus ‚dog brak s 
zuuragtig, wrang, en onbekwaam om raauw te eten, voorts 
glad, en zonder aderen. Men ziet bet de meeften tyd met 
enkelde bladeren beladen, maar in den ouderdom en op beete 
ftranden brengt bet zomtyds zyn bloemen en zaden voort. 
De bloeme flaat enkel op een kort fteeltje uit den feboot 
der blaadjes , op de manier als Porcelyn gemaakt , van 
vyf fpitze blaadjes, die zig niet wyd openen , binnen wit, 
en buiten groen, gevult met korte peerfcbe draadjes. Hier 
op volgt de vrugt , zynde een enkelde ronde bezie, met er 
tyd zwartagtig werdende als een Peper-korrel. 
IL De witte zoorte verfchilt in gedaante niets van de ` 
voorgaande , behalven dat ze doorgaans graoteris, zynde 
de bladeren ordinaris twee leden van een vinger lank , wel 
zoo vet en zappig, boog-groen, en weelderig. De fleelen 
zyn witagtig of ligt-groen , zonder eenige roodigbeid. 
loemen en zaden als aan ’t voorige , zoo mede de fmaak, 
Naam. In ’t Latyn Crithmus Indicus; in*t Portugees 
Perexil de mar, en zoo by de Hollanders Peterceli do 
maar, zynde de namen den Crithmus eigentlyk toekomen: 
de; In’t Maleits Gelang laut, dat is Portulaca marj- 
na; in’t Amboins Afar ; op Ternaten Djallo djallo af- 
komftig , miffchien van ’t ArabifJe Kali, waar van de- 
zen Indifche Crithmus buiten twyfel een medezoorte is. 
- Want ik bemerke, dat de Arabiërs met baar Kaly , en 
de Europeünen met baar Petercely de maer ver/cheide 
brakke, wette, en zappige flramdkruiden verftaan , die 
buiten twyfel alle van eengeflagte zyn, en na de verfcbei- 
dentbeid der Landen bare gedaantens veranderen. . . 
Plaats. Dit Indifche Gelang laut waft meeft op vlakke 
en zandige firanden , dog daar groote klippen of rotzen 
niet diep onder zyn , maar liefft op onbewoonde kleine en 
vlakke Eilanden, of op eenzame firanden van de woonin- 
gen der menfeben afgezondert , egter gaat de boofdwortel 
zoo diep in ^t zand, dat men ze niet ligt uittrekken kan, 
maar de worteltjes van de zydetakken houden niet vaft y 
verders zyn alle Deelen zoo taai, dat men ze kwaalyk af- 
breeken kan. i 
Men vindt bet ook op groote rotzen, die buiten de Zee 
altyd uitfteeken, waar op flegts een weinig grond of Mos 
is, dog verwortelt aldaar zoo vaft , dat bet niet uit te treks 
ken is, en bier aan ziet men meeft de bloemen en zaden, 
die men anders aan de ftrandzoorten zelden vinden kan A 
zoo kan men *t ook met de afgefneede ranken. verplanten op 
vogtige en zandige plaatzen niet verre vande Zeckanten, 
maar men moet bet wel bewaren voor Schapen en Bokken , 
die bet anders greetig afweiden. 
X3 ; In 
