166 
In hortis itidem progerminat , fed non ultra femi 
anni fpatium , ita ut hzc indomita herba cunctos vi- 
deatur vitare hominum & animalium acceffus. 
U/us. Nullum alium praebet ufum, nifi quod yul- 
gare Atsjar feu Salgama cum ‚ea preparetur , in aqua 
rius coquitur, dein ad folem ficcatur, tum muria &' 
aceto conditur cum multis aliis herbis, radicibus, & 
floribus, uti Robang feu teneris furculis arundis Bam- 
boes , eodem modo primo coétis & ficcatis, Tadici- 
bus Zingiberis & Lanquás:, filiquis Tsjili ; floribus 
Papaje &c. que vulgatiflimum prebent Atsjar, quod 
in menfis ad cibos editur ad appetitum excitandum, 
diuque fervari poteft, fi rice claufum fervetur, ita ut 
_-aér non adcedar , per hunc enim mucofum fit ac fa- 
suum, habetur vero pro bafi omnium Salgamatum , un- 
de & Amboinenfe videtur obtinuiffe nomen. 
Si quis fit in itinere marino vel in exercitu, loco 
oleris adhiberi poteft defe&u alterius 5 fed tum ter 
coquendum eft, leniter exprimendum , ac binz prio- 
res aque abjiciendz func, alioquin enim nimis alvum 
movet, ac Diarrhzam cauflat, uti milites noftri in 
exercitu oberrantes eam «experti funt. S 1 
Kaly Arabum fimilis eft planta, quod potiífimum in 
Egypto ad mare mediterraneum crefcit, uti Pros- 
per Alpinus teftatur, qui /Egyptiaco idiomate id Kel- 
lu vocat, cum Malaienfi & “Ternatenfi nomine proxi- 
me conveniens , dicitque tres ejus obfervaffe fpecies. 
Bellonius fcribit ex ficcatis caulibus cincrem.& cal- 
cem uri, quz per naves Alexandria Venetias transfer- 
tur ad ufum. vitriariorum , hec enim cum pellucidis 
& contufis lapillis mixta facit, utin igne hi liquefcant, 
& in vitrum degenerent. Ægyptii etiam hoc utüntur : 
cinere ad varia pigmenta. preparanda, 
Tertia Kaly fpecies y: Articulatum di&a, ac. vulgo 
Salicornia vocata , itidem crefcit in dunis infularum 
Zeelandie , ibique vocatur Souterig Gt. Soutenelle. 
Mattb. in Commentar. ad Diofcoridem libr. 2. Cap. 112. 
teftatur, fe Kali etiam reperiffe ad litus maris Adria- 
tici circa urbem Tergeftum. 
AEgyptii faponem preparant ex Sale, cinere Kaly, 
& Oleo veteri ,, & incole maris Adriatici maculas 
_veftium eluunt fucco horum foliorum. Eadem. hec 
folia pauca copia cometta fortiter urinam & menfes 
"movent. Huc usque de Kaly ex aliis auctoribus. Si- 
que noftrum Indicum Gelang laut explorare vellemus, 
Comperiremus forte , multas poffidere vires & quali- 
tates cum Kaly convenientes. 
Aliud etiam Gelang laut eft , 
Paffyr ,h. e. Portulaca arenofa di&um , quod nil aliud 
eft, quam repens fpecies filveftris feu minoris Portu- 
lace , Gelang Bengala dicte , que in litoribus quo- 
que crefcic argnofis, de qua vide fupra libro 8. in Ca- 
pite de Portulaca. Ex 
- Ut jam le&ori difcrimen oftenderem inter verum 
Crithmum, & Indicam Portulacam maritimam, licet ` 
Portugallis idem gerant nomen , hinc addam hic bre- 
vem defcriptionem & delineationem Crithmi veri, 
qualem vidi in infula parva ante oftium fluvii Minii 
"in boreali plaga Lufitaniz fita, qualisque reperitur in 
rupibus marinis, & ad muros veteres juxta oram Gal- 
Jie, Hispaniz, Portugallie, & Anglia. 
Eft autem plantula humilis, vix femi pedem alta, 
non repens, fed in ramulos diftinéta inftar arBüfcu- 
lz, ramulique primarium amplectuntur caulem ampla 
Sua bafi inftar caulium Foeniculi. . : 
Ejus foliola cum noftro Geiang laut quadrant, fed 
"multo minora funt, digiti articulum longa, ac plura 
fimul in uno locantur cauliculo, craffa quoque, fuc- 
cofa, ac nervo medio longitudinali diftincta ,- faporis 
grati ; falfi'; & diftin@e ad Faeniculum adcedentis , 
crudaque edi poffunt. à 
 Parvam:gerit umbellam , inque ea pufilli ac. vix 
dignofcendi albi flofculi, poft quos viridia fequuntur 
ftriataque grana inftar illorum Fæniculi , fed rotun- 
diora, ac duplo majora, faporis quoque Feeniculacei. 
Radix vilis eft, laxeque dependet ex vetuftis muris. 
> Nomen: Latine Critbamus, Critbmus , & Critbamum 
verum , Lufitanis Perexil, feu Perfil do mar, vel Pe- 
trofelinum marinum , item. Salfo do mar., feu Salfula 
marina. ; 
Locus. 
alio nomine Gelang 
jes, gelyk de fieelen van den Venkel. 
HERBARIIAMBOINENSIS ` LiberXI. Caput XLIX, 
In de tuinen komt bet ook wel op, maar werd niet bo. 
ven een balf jaar oud, zoo dat dit ongetemde kruid Jebynt 
alle bywooningen van menfchen en beeften te baaten, 
Gebruik. Het geeft geen ander gebruik, dan om bet ge 
meene Atsjaer of Salgama daar van te maken ‚men kookt bet 
eerfi in water op, laat bet dan in de zonne drogen , legt 
bet im gepekelde azyn met veele andere kruiden, wortelen 
en bloemen , als de Robong of teere fcbeute van een jong 
Bomboes riet, op dezelve manier eerft opgekookt en ge= 
droogt, wortelen van Gember en Lanquas , bowwen- van 
"t Tsjili , bloemen van Papaya Ec. bet welk bet gemeen- 
Ste Atsjaer is, dat men op alle taaffelen by de koft gebruikt 
om appetyt te maken, on kan lange bewaart werden, als 
men ^t digt toegebonden boud , dat de lugt niet dikwils 
daar ba ep komt, want daar door werd bet flymerig en laf, 
men boud het voor de Bafıs of grond/lag van Atsjar , waar 
van bet fchynt den Amboinfen naam gekreegen te bebben, 
Als men op Zee-reizen of in ’t Leger is , zoo kan men t 
ook ter mood tot moeskruid gebruiken , maar als dan moet 
men "t wel driemaal opkooken, zagjes uitduuwen, en de 
twee eerfte waters weggieten, want anders beroert bet den 
buik te geweldig , en brengt een loop aan, gelyk onze Sola 
daten int Leger zwervende wel ervaaren bebben. 
Kaly nu is by de Arabiérs een diergelyk gewas , ’twelk 
meeft in Atgypten aan de middellantze Zee groeit, gelyk 
Brosper Alpinus getuigt , die bet op ZEgytifch Kellu 
noemt, met bet Maleit/e en Ternataanfe zeer na over een 
komende, en zegt aldaar van drie zoorten gevonden te bebben, 
-Bellonius Get > dat men van de gedroogde ftéclen een 
afcbe of kalk brant, dewelke met Scheepen vol van Alex- 
andriën naar Venetiën gevoert werd, tot dienft van de 
Moeraanze glas-butten , want met klaare en geftoote ke- 
gelfteentjes gemengt , doet bet dezelve in ’t vuur fmelten, 
en tot glas werden. . Ook gebruiken de ZEgyptenaars deze 
affe om verfcheide verwen te bereiden. 
De derde zoorte van Kaly Articulatum bygenaamt „in 
"t gemeen Salicornia, groeit ook in de duinen van de Seeuw- 
ze Eilanden , en biet aldaar Souterig en Soutenelle, 
Mathiol. in Comment. fuper Diofcor. lib. 2. cap.112. - 
getuigt , dat by bet Kali ook gevonden beeft aan de-oevers 
van de Adriatifche Zee „ omtrent de Stad Trieft. 
De Egiptenaars maken een feep van. Zout, Kaly-affe, 
en oude Oly, en de Inlanders van de Middellandze Zee 
delgen de. plekken uit bunne klederen met den fap van deze 
bladeren, Dezelve in kleine kwantiteit gegeten, e en 
Sterkelyk den Uryn en Maanftonden uit. Dus verreKaly, 
' uit andere. En zoo men ons Ooft-Indiffe Gelang laut 
wilde onderzoeken , zoude men mif]cbien bevinden , dat bet 
veele kragten en eigenfchappen met bet Kaly gemeen beeft. 
Daar is nog een ander Gelang laut , anders Gelang 
paffyr, datis Sand-Borceleyn, anders niet daneenkrui- - 
pende zoorte van de wilde of kleine Porceleyn, Gelang 
Bengala genaamt , mede op zandige ftranden «va[Jende , 
waar van ziet boven lib. 8. in "t cap. van Portulaca. 
-Om nu den Lezer bet onderfcheid te toonen tufen den 
regten Crithmus, en Indiffe Zee-Porcelyn , boewel ze in 
"t. Portugees eenderlei namen: bebben , zoo zal ik bier by 
voegen- een korte befchryvinge , en afteekeninge van den 
regten Crithmus, gelyk ik bem gezien bebbe op een klein 
Eiland, voor de mond van de Rivier Minius, op de Noor- 
der-frontier van Portugal gelegen , engelyk men bem vindt 
op de Zeeklippen , enaan de oude muuren , langs de kuften 
van Vrankryk, Spangien, Portugal, en Engeland. 
. Het is een laag kruidje , fchaars een halve voet boog » 
niet kruipende, maar met takjes verdeelt als een boompjes 
en de takjes ombelzen den ere met baar breede vost- 
De blaadjes komen met ons Gelang laut overeen, maar 
zyn veel klcinder, een lid van een vinger lang, flaan et- 
telyk by malkander aan eenen fleel , mede dik, Jappig s 1 
de lengte met een middelribbe, van fmaak aangenaam s 
ziltig , en klaarlyk na Venkel trekkende , bekwaam om 
raauw te eeten. ; 
«Het draagt een kleine dolle, en daar aan kleine pas ken- 
nelyke witte bloempjes , daar op volgen groene geftrecpie 
mede Venkelagtig van fmaak. De wortel is geringes 
bangende loffelyk aam. de oude muuren. 3 
Naam. /n't Latyn Crithamus , Crithmus , en Critha- 
mum verum ; in’t Portugees Perexil , of Perfil do mar, 
Petrofelinum marinum, item Salfo do mar, of $ 
marina. i 
Plaats. 
eic eit Venkel-zaad, ronder, tweemaal zoo gf00i s . 
alfula : 
