KI. Boek. L, Hoofd. AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
He, uti fupra memoratum eft , decorticantur &.cru- 
de eduntur, quaeque faporem preebeñt paulo magis 
fatuum Nucibus Avellanis. Siccate, vel penitus ni- 
æ, que faccis plenis venales proftant, in aqua prius 
ebulliende , vel in fartagine torrende funt, donec 
, exterior pellicula dehifcat, que desquamanda, & vi- - 
ride internum germen eximendum eft, ac tum edi 
poffunt , pame autem eft cibus durus inftar Glan- 
dium , fed facile per dentes commoliri poteft , ac 
praefertim delicatus eft ad potum Thee. 4 
De ufu radicum culinario in cibo apud hofee inco- 
las nil indagare potui , fed ipfe inftitui & compertus 
fui, turiones molles radicum cum primis albis furculis 
jufculo inco&tos faporem prebere Cinare. Vetuftz 
radices nimis fibrofz funt, ita ut tota fila ex ore duci 
ac trahi poffint, fed credo, AEgyptias & Sinenfes ra- 
dices multo molliores effe, queque funt crafliores & 
fungofiores. ; 
Ex ficcatis foliis cuculli & involucra formari pos- 
funt uti ex papyro Maculatienfi , in quibus fructus & 
' femina fervari poffunt. Ubi Sinenfes habitant, hi flo- 
res vix fervari poflunt, quum eos continuo cupiant in 
zdibus habere fine dubio pre fuperftitione. Cererum 
nos meliorem & copiofiorem docent ufum hujus plan- 
te, ex recentibus enim & desquamatis fabis aquo- 
fam preparant a , vel jufculum coquunt cum 
pauxillo Candy-faccharo, quod optime refrigerantem 
prebet cibum hominibus, ex diuturno morbo récon- 
valefcentibus, quique ardorem adhuc fentiunt inter- 
num, & Dyfenteria laborant, quum fabw ifte refri- 
gerant, & modice adftringunt. Radicesapud ipfos tam 
coquuntur , quam fub cineribus torréntur, & eftate 
inftar Cinare eduntur. 
Viridia fabarum germina conle&a & ficcáta defectu 
Thee adhiberi poflunt, eodem modo coéta & potata. 
Teneri caules Taratti parum rafi, ita ut pungens pel- 
licula desquamata fit, in frufta fciffi coqui & edi pos- 
funt, quod Maccaffarenfibus in ufu eft, fed teu 
. fi tota externa viridis pellis desquametur, & interna 
fiftulofa medulla fola coquatur. Tenera folià adhuc 
convoluta cruda quoque edi poffunt cum Bocaffan & 
Atsjar, in olus itidem coqui poflünt. 
An jam Indicus Crocodilus pungentes caules vitet , 
üti Theopbraftus de Niliaco dicit, incerta funt fenten- 
tie & narrationes. Boegenfes populi dicunt, in ipfo- 
fum patria ripas ingentium fluminum Taratti obfeffas 
effe, quas pueri fine metu frequentant ad flores & 
fructus abfcindendos , licet videant Crocodilum in 
fluxu flu&uantem. Contra de Goruntale narratur , ejus 
lacum ad orás itidem Taratti alere, Crocodilum ibi 
tam audacem effe, ut inter hanc penetret herbam , 
atque homines & animalia auferat, ^ 
Pifo Libr. 4. Cap. 49. teftatur, fimilem Nympbeam : 
in Brafilia quoque crefcere, nomine indigeno Aqua- 
pe, Portugallico Golfaon, floribusque tribuit duode- 
éim interna longa & alba petala, cum quatuor aliis 
exterioribus „que virefcunt , ac boni odoris fant, fru- 
&us vero non defcribit, quibus potiffimum ab Euro- 
peis differt. 
Radices ibi quoque longe & fuccofe funt, ac cotta, — 
vel parum füb cineribus tofte zque cibo quam medi- 
camento inferviunt ad bilem temperandam , & quas- 
vis Dyfenterias fiftendas, in radicibus enim major eft 
vis conftipans, quam in ullis aliis bo plante partibus. 
Bontius Libr. 6. Cap. 38. dieit, Taratti Indicum in 
deco&o propinari a Maleyenfibus ad quosvis morbos 
acutos, uti febres, deliria,. choleram , & lethalem 
Dyfenteriam. ` t 
: Tabula Septuagefima tertia 
Nympbee Indice majoris, feu Taratti partes exhibet fepara- 
tas, ubi litt. AA radicum exhibet congeriem cum caulium 
Pee en elevatis , fcabris, & fuperne foraminulis diftin- 
x 
Litt. B Folium denotat planum , C idem folium poftica parte 
cum cancellatis venis diftin&tum.: D Moris cornu reprefen- 
tat E eundem magis apertum, ut quatuor petala externa 
confpiciantur. F Flos penitus apertus eft cum ftaminulis & 
punétulis feminalibus. G fru&us, feu caput infundibilifor- - 
me feminiferum. H idem eft per maturitatem dehifcens, & 
Officula exhibens. II oficula, feu Fabe exempte funt. 
OBSER- 
-nier gekookt „en gedronken, 
171 
Deze pleegt men, als boven flaat , te fcbillen enraauw 
te eeten, fmakende wat laffer als Hafelnoten. De edroog- 
de en gebeel zwarte bönen, die men met zakjes vof te koop 
brengt , most men eerft in water opkooken , of ineen pan 
rooften , tot dat de buitemfte fchale opberfte , als dan febil- 
len , bet middelfte groene pit uitnemen, en eeten, zynde ` 
in "t. eerfie een barde koft gelyk Eekelen, maar laat zig ligt 
door de tanden malen, en inzonderbeid finakelyk by ’t drin= 
ken van den Thee. 
Van bet nuttigen der wortelen in de koft, beb ik by 
deze Inlanders nog niets ervaren ,^ maar b geprobeert , 
dat de uiterfte en malfe einden van de wortelen met de 
eerfte witte fcheutjes in een fop gekookt , finaken ais Arti- ` 
Sjokken. De oude wortelen wallen te bairig , zoo dat men 
gebeele draden uit de mond kan /pinnen : dog ik gelove, 
dat de Egiptife en Cbinefe wortelen veel malfer zyn, als 
zynde dikker en voofer. 3 
Uit de gedroogde bladeren kan then peperbuifen maken 
en omwintfels, als van maculatuur papier, om vrugten 
en zaden in te bergen, Daar Chineejen wonen, kan men 
de bloemen kwalyk bewaren , om dai ze die in-bunne bti- 
zen gedurig willen hebben, buiten twyfel uit eenige fu- 
perftitie. Anders leeren ze ons veel meerder en beter ge- 
bruik van deze plante , want uit de ver/cbe en gepelde 
bonen ten waterig papje of [opje gekookt met een weinig 
Candyfüiker, geeft een byzondere en verkoelende koft voor ` 
menfchén , die ult een lange ziekte opkomen, die met een 
inwendigen brand gequelt zyn , en die aan de roode Loop 
gaan, om dat ze verkoelen, en matig adftringeeren De 
wortelen werden by bun lieden zoo gekookt als onder de 
ale gebraden, en by zomertyden gegeten gelyk Artifjok- 
ten. ^ 
De groene bertjes uit de Boonen vergadert en gedroogt , 
kan men by gebrek van Thee gebruiken , op dezelffle ma- 
e jonge fteelen van Taratti 
een weinig gefcbraapt , dat bet ftekelige vel afgaat, en in 
flukken geeen. kan men kooken en eetén , by de Mac- 
caffaren bekent; dog ik houde bet voor beter , als men de 
gebeele buitenfle groene fchille ea en. bet binnenfte 
Jiftuleufe merg alleen kookt. De jonge bladeren nog za- 
men gerolt zynde, kan men ook raauw eeten met Bocuffan 
en Atsjar, dezelve als moeskruid kooken, 
Of nu den Ooftindifen Kayman of Krokodil de ftekelige 
ftcelen van deze plante fchuwt , gelyk Theophraftus van 
de Nilotilfen KÉ daar van Wert verfcheiden en onze- 
ker verbaalt. De Boegiffe volkeren zeggen , dat in bun 
land de oevers van groote rivieren met Taratti bezet zyn, 
daar de jongens zonder fchromen ingaan, om de bloemen 
en vrugten af te fnyden y al zien zy den Kayman in den, 
Stroom dryven. . Daar en tegen van Gorontale wert be- 
regt, dat deszelfs Meir wel ook aan de kanten met Ta- 
ratti bezet zy , egter den Kayman aldaar zoo ftout is , dat 
zy T dit kruid indringen, menfcben en vee wegbalen.. 
Pifo Lib. 4. Cap. 49. getuigt, dat diergelyke Nym- 
phza ook in Brafil waft onder den Inlandt/en naam van 
Aquape, in ’t Portugees Golfaon. Hy geeft de bloeme 
twaalf inwendige lange en witte bladeren, met nog vier 
buitenfte, die groenagtig zyn, en van een goeden geur, 
dog by Wio t de vrugten niet, waar in ze nogtans meeft 
van de uropije verfchilt. vien wur a 
De wortelen zyn aldaar mede lang , en zappig ; gekookt 
of een weinig onder de affe gebraden, dienen zoo «vel tot 
Jbyfe als medicyn om de galle te fluiten, en alderbande roo- 
den loop te floppen, want in de wortelen meer ftoppende 
kragt is dan in de andere deelen van deze plante. ` 
ontius Lib. 6. Cap. 98. zegt, dat de Indifcbe Taratti 
in een Decoltum gebruikt werd by de Maleyers tegens 
alle beeteziektens, als koortfen, rajernyen, bort, en doo- 
delyke Dyfenteria. : po 
a De drie en Seventig fte Plaat 
Vertoont de deelen van de groote Indifebe Watertulp , ofte 
Plomp, die Tarattí genaamt wert, afzonderlyk; alwaar Lett. 
AA den zamenhang der wortelen vertoont met een ge- 
deelte der fteelen overeind, ftekelig, en van boven met de 
gaatjes onderfcheiden. 
Lett B verbeeld een vlak blad; C het zelfde blad van agteren 
befchouwt met de in een gefchakelde aaren. D vertoont 
de puntige knop des bloems. E is dezelve meer geopent, op dat 
de vier uitwendige bladeren gezien kunnen werden. F is 
de bloem gebeel geopent, met deszelfs draden en zaadgeven- 
de puntjes. G is de Vrugt, ofte het trestervormige hoofd de 
zaden voortbrengende. H is het zelfde door rypbeid open. 
barftende , St zaden vertonende, 11 zyn de zaden, ofte 
uitgenomen 
" Y 2 AAN- 
