XL Boek. LIIL Hoff. AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
CAPUT QUINQUAGESIMUM TERTIUM. 
Plantago aquatica. Kiamban. 
& ex aqua folummodo fuum habet nutrimen- 
tum & ortum, uti apud nos in patria Lens pa- 
. Jufiris, La&ucg formam pre fe fert, fed multum ab 
ejus natura differt , ac magis cum Plantagine qua- 
drat. : 
Multa enim gerit folia fafciculata, & in orbem po- 
fita uno ex ortu, inferius anguítata, fuperius lata & 
obtufa, minorem digitum longa, binos ac tres digi- 
tos lata, crafla, pinguia, fuccofa, G fragilia, glauca, 
fubtus fex. vel feptem protuberantibus & acutis coftis 
longitudinalibus notata , quz in fuperiore feu plana 
foliorum "ei fulcus formant planos , ad taétum pa- 
rum rugofa, feu lanuginofa, ita ut femper ficca elle 
videantur, ad inferiorem & pofticam partem nodofa 
funt, feu tuber gerunt utrimque protuberans, quod 
interne fungofum & aquofum eft. 
_ Sunt autem tam fragilia Hec folia, ut fine ruptura 
vix tractari poffint, faporis primo fatui , fed mox labia 
& os tam acriter vellicant, quam ullum Arum. 
Flores femenque nunquam profert hzc planta, fed 
inferius: ad latera craffos quosdam emittit transverfa- 
les ftolones, digitumlongos, qui mox in extremitati- 
bus novas formant plantulas, quibus intra breve tem- 
poris fpatium magnum obcupat locum. 
Radices funt congeries ingentes longarum fibrilla- 
rum , que inftar capillitii dépendent, fpithamam lon- 
æ, nunc magis nunc minus, prout in locis profun- 
is vel minus profundis crefcit, fed he fibrille nun- 
quam terram tangunt, at nutrimentum fugunt ex pura 
aqua. Attamen foliorum fafciculi tam elegantes & lu- 
xuriofi funt quam pinguiflima Laétuca. 
Quum vero nullam habet in folo firmitatem, nul- 
Jum quoque certum obcupat locum, fed per ventum 
` flu&uat , & hic & illic agitatur , donec totam aque 
fuperficiem obcupet. 'lumque maxima perit pars, 
ita ut cota interire videatur planta, fed pauce ac pu- 
fille plántule brevi poft ita multiplicantur , ut inftar 
^ prioris luxuriet denuo h&c planta. 
_ Nomen, Latine Plantago aquatica; Belgice Water- 
Jalade: feu La&uca aquatica; Malaice Kiam ban; Ba- 
leyice Capo capo; Javanice Caju apun, 
Locus. Nullibi crefcit nifi in ftagnantibus aquis, in 
fundo ccenofis, tam fola quam: Ss mixta pr&ce- 
dentibus Nymphzis, licet enim folum. non tangat, 
fubtiles camen videtur coeni puras adtrahere , que 
in ftagnantibus flu&uant aquis.. In Java, Baleya, aliis- 
que regionibus, ubi Sawas feu Oryza agri funt, qui 
aliquo. tempore ab aqua inundantur, tam fubito & 
copiofe crefcit hec. planta, ut evellenda fit,. quum 
Oryzam plantare vclint. ; 
: ina non reperitur, fed quidem in coenofis 
paludibus & fluviis Cajeli in Boerone. Inde in Amboi- 
nam detuli,.& expertus fum in quibusvis crefcere aquis, 
immo in minoribus crateribus pluviali aqua repletis, 
cui nullum erat mixtum coenum, immo in puteis, in 
quibus folum adtingere non poterat. 
Ufus. 'Yanquam zizania aquatica habetur, nullique 
H* mira eft herba aquatica, que fupra aquam 
fere infervit ufui. Sineníes eam aliquando fumunt, & ` 
Ele adcoquunt , que funt furfures craffi farine. Sagus, 
atque porcis eam exhibent , fi enim cruda ipfis pro- 
natur, mafticant quidem, fed non devorant eam, 
en eam colunt in pifcinis, & figpantius apie, 
uum fquille füb ea.degere amant. Minutim.confeis- 
a, & Oryz& admixta anatibus obfertur junioribus , 
qui hoc avide edunt, & fefe irrigant eo. 
Kiamban kitsjil altera fpecies eft, multo minor præ- 
cedente, eo crefcens modo , quo tenere Lactuce 
plantule , tenuia gerens & contracta folia, glabra, 
& flavefcentia, fed non tam acris faporis quam prio- 
tis , eodem fefe multiplicans. modo. Aque innatat, 
fubtus «nultas gerens fubtiles fibrillas, fponte crefcit 
in puteis, fed non in apricis aquis vel paludibus. 
j 
Tom. EL Faco- 
177 
DRIE EN VYFTIGSTE HOOFDSTUK. 
Water-falade. 
ter en uit Let water alleen zyn voedzel en wasdom 
beeft , gelyk by ons.de Lens paluftris, of Eende- 
krooft , bet beeft de gedaante van Kropzalade , dog ver- 
Jebilt veel van de natuur der Latuwe , en komt naarder 
met de Plantago over een. 
Want daar fiaan veel bladeren in een bosje by malkans 
deren in de rondte , uit eenen vor/pronk , agter nal, voo- 
ren breed en flomp , een kleine vinger lank, twee en drie 
vingeren breed , dik, vet, fappig , en bros, zeegroen ; 
van onderenmet zes en zeven uiljteekende fcherpe ribbens in 
de lengte , dewelke aan de bovenzyde vlakke voorens mas 
ken , in ’t aantaften wat ruig of wolagtig, zoo dat ze al- 
tud droog febynen, aan "t agterfte einde bebben xe eer bult 
of gezwel, te weerzyden üitbuilende , "t Welk van binnen 
voos en wateragtig is. 
D it is cen wonderlyk waterkruid, "t welk op bei wa- 
Zy zyn zoo bros , dat men ze zonder breeken kwalyk ban: 
delen kan, van fmaak eerft laf , maar ftraks daar na in de 
lippen en mond 200, fcherp bytende , als eenig Aron doen mag. 
Bloemen en zaad draagt bet nooit, maar beneden ter zy- 
den fcbiet het over dwers eenige dikke fteclenuit, eenvin- 
ger lank, die flraks aan haare einde nieuwe plantjes voort- 
SCT » waar door bet in korten tyd een groote plaats be- 
aat. ibid E 
De wortelen zyn een groote bos lange vazelingen ; als 
een lokke bairs afbangende , een [pan lank min en meer, 
na dat bet in diep of ondiep water groeit. „dog deze wore 
stelen raken nooit de grond, maar zuigen baar voedzel-uit 
bet pure water. En egter flaan de boffen zoo fchoon em 
weelderig als de wetfle kropzalade. 
Dewyl bet nu geen vaftigheid in de grond beeft ; 00 
bebout bet ook geen vafte plaats , maar werd met de wind 
beenen weer gedreeven, tot dat het de geveele vlakte des 
waters beflaat. Als dan vergaat bet meefte deel, zoo dat 
bet (chant geheel te willen uitgaan, maar deweinige kiei- 
ne plantjes vermenigvuldigen ben kort daar na wederom j 
zooals te vooren, 
Naam. In ’t Latyn Plantago aquatica; in ’t Duits 
"Water-falade ; in ’t Maleits Kiam ban , in "t Baleits 
Capo czpo; in’t Javaans Caju apun: 
Plaats. Het waft nergens dan in fraande wateren; die 
op de grond flikkig zyn, zoo wel alleen als onder beide die 
“voornoemde Nympbeas, want hoewtl bet den grond niet 
raakt , zoo fons bet egter fubtiele deelen van den flik 
«aan te trekken , die in de fiaande wateren dryven. O 
“Fava, Baly, en andere Landen, daar de Sawas of Ru 
velden zyn , die men voor een zeker tyd onder water laat 
lopen , groeit bet zoo fcbielyk en veel, dat men "t moet uit- 
werpen, als men de Ryft wil planten. 
In Amboina beeft ment niet, maar wel in mo e 
‘poelen en rivieren van Cajeli op Boero, Van daar beb ik 
“tin Amboina gebragt, en bevonden dat bet in alderbande 
‘wateren groeit , zelfs in kleine bakken vol regenwater , 
daar geen flykonder was, en in putten gezet, daar bet geen 
grond bereiken kan. SH 
Gebruik. Het werd voor een water onkruid gehouden; 
en febier tot niets gebruikt. De Cbinefen nemen bet zom- 
tyds, kooken "t onder Ela , zynde de grove zemeien van 
bet Sagoemeel , en geven zulks haare Verkens te eeten, 
want als-men’t bun rauw voorzet , 200 kauwen ze daar 
aan, dog «villen ^t niet op eeten. De Javanen voeden ’t 
‘gaarne in baare Emer, en flaande avateren, dewyl de 
tie zig gaarne daar onder opbouden. Klein gefnee- 
den, en met Ryft gemengt „werpt men’t de jonge Eenden 
woor , die daar van eeten, en zig daar mede be/proejen. 
` Kiamban kitsjil is een tweede zoorte, veel kleinder dan ` 
bet voorgaande , groejende op de manier als de jonge za- 
laadplantjes, met dunneenwat gefronsde blaadjes , glad, 
geel-groen, en zoo fcberp niet van fmaak als bet woorige, 
mede op dezelve manier zig vermenigvuldigende. Het degt 
op bet water, van onderen met veele fubtiele vazelingen, 
bet groeit van zelfs in putten, maar in geen opene wate- 
ren of poelen. mee 
Ur HEN S 
