XI. Boek. LX, Hoofdft. AMBOINSCH KRUIDBOEK. 
CAPUT SEXAGESIMUM. 
Acorus marinus. Deringo laut. 
que in Belgio vocatur Wier, & in Lufitania 
Sargajfo major, fed non tanta eft utrisque. 
Folia optime illa Acori referunt, fesqui & tres pe- 
des longa, digitum lata, inferne virentia &albiéan- 
tia, fuperne vifcini coloris, tenera vero penitus virent. 
Ad oras bina gerunt fortia fila, que nuda remanent, 
quum intermedia caro per fenectutem computruerit, 
quatuor vel quinque talia folia inferius conneétuntur, 
ad palme latitudinem fupra fundum. 
Hi Alge fpecies ad illam pertinet plantam , 
Jn folo repentem format radicem fere inftar Acori, 
Sed que eft fine ulla acrimonia, nec tam longa, huic 
adpendent quedam pauce, breves, & crafie , albe- 
que fibrille. 
Folia hee tam flaccida fant, ut fponte fefe erigere 
nequeant; excepto quum aqua obducta funt , fi vero 
mare recurrit, & litora nuda funt, terre plana in- 
cumbunt; femper ad oram verfa, quorfum fluxus de- 
fluit. Atque hinc "Ternatenfe proverbium faum habet 
ortum, vulgus vel pagum femper majores fequi inftar 
Goffongi fluxum. 
Ad latus hujus fafciculi foliofi peculiaris, rotundus , ` 
& firmus e radice excrefcit caulis, fuperius circinna- 
tus inftar caude porcine, pedem circiter altus, fim- 
plicem fuftinens fructum, qui non melius quam cum 
Caftanea vel burfa comparari poteft, fuperius acumi- 
natus, ex rotundo obliquus vel compreflus, ac fuperne 
bina foliola flaccida gerens, externe hzc burfula di- 
ftin&a eft in fex finus, quorum bini majores minorem 
gerunt, obductum binis ordinibus mollium & obtufa- 
rum fpinularum inftar Caftanearum , coloris“obfture 
virentis. wf 
Putamen non durum eft, fed facile confringi po- 
teft, fed in quo continentur,ofte novemque angulofa 
officula pyramidata , & fefperius acuminata , coloris 
virentis, mucofoque vifco.obdu&a, fubftantiz & fa: 
poris inftar nucleorum Tsjampadahe, fed parum fal- 
a funt & vifcofa. Sismaturt fru&tus dehifcunt, hac 
jam eminent officula „ae foliola mox proferunt, illis 
Acori teneri fimilia ; quaque novas modo formant 
plantas , fi folum tangunt , quum fructus in ifto 
'flaccido caule nunquam ereétus eft, fed femper deor- 
fum infle&itur, immo fepe ipfi inheret arenz, ita ut 
pro radice haberetur. ete DA 
Longa tamen radix inftar albi vermis füb arena pe = 
repens novas quoque profert plantulas , quibus 
s totum obcupat litus, ita ut pratum referat. 
dor totius plante fulphureus eft, qualis in omnibus 
fere eft herbis maritimis , ac ertim ìn-talibus , 
uz in placidis crefcunt aquis, fed ques in mari aperto 
peta falfiores funt eum odore diftincto 10. 
‚Nomen. Latine Acorus marinus ; Malaice gen ` 
H A 
da t; Amboinice Lalamiié; MuLohoea Lalamwit; Ter ` mbo 
^ Gast: Ma M er tu st — — muit; op Fernaten Goffobbi ; op Maccaffaar Bama. 
ee aas e 
natice Goffongi; Macc ama. 
Locus. Non tantum crefcit in Amboina, & Molue: 
cis, fed etiam in tota Celebe, Java, & Baleya, u 
que ubi litus eft planum, ac tenui arena confperfum, 
ac paucis mixtum lapillis, & ubi paucum coenum 
fimul reperitur, defluente aqua fere nuda eft hec plan- 
ta, vel faltem non ultra palme altitudinem hac tecta. 
Ufus, Hujus plante fructus edules funt, non tantum 
crudi, fed quod melius tofti fub cineribus calidis, ut 
& aque incoéti, quum fatis en prebent faporem, 
fed interjeéta vifcofa & pellofa caro exfpuenda eft, 
in qua pauc itur amarities, nucleique faporem 
habent nucleorum Tsjampadahz vel coctarum Cafta- 
nearum. Incole Ceramz Borealis, Bonoz, & Ma- 
nipæ, norunt ex lentis filis, que poft putrida rema- 
nent folia, retia nectere, que in aqua marina quam 
durabiliffima funt, nec oportet ut fubflavo tingantur 
Colore, quuin fponte naturam iftam ravidam gerant. 
Ubi- 
191 
SESTIGSTE HOOFDSTUR. 
De Zee-lifch , ofte Calmus, 
eze Zoorte van Alga is een geflagt van "t geenemer 
‚in: Holland Wier noemt , poo Pahus groot 
Sargaflo, dog verd lange zoo groot niet als die beide, 
De bladeren gelyken zeer web den Acorus , te weten an» 
derhalve tot;drie voeten lang , een vinger breed, beneden 
groen en avitagtig , boven Iymverwig , dog de jonge 
gants groen, Zen de hosp: libian t ial iherke bow 
den , dewelke bloot blyven (oan, als bet vlees daar tuffen 
door ouderdom verrót. Vier en vyf zulke bladeren flaan 
beneden aan malkander vaft, een band breed „ boog boven 
de gronds - 
Inde grond formerenze een kruipende wortel febier als den 
Acorus, dog zonder eenige fcherpigbeid, en 200 lank niet, 
daar aan bangen weinig , korte y en witte vazelingen. 
Zy zyn zoo flap, dat ze van zelfs niet over eind konnen 
fican, bebalwen als ze met water bedekt zyn 5 maar als 
de zee afloopt , en de flranden bloot flaan , zoo leggen ze 
plat op den grond neer , altyd naar dien oort gekeert , der- 
waarts den {troom loopt. Hier van daan komt bet Terna- 
taans /preekwoord, dat de gemeene man of de kleine Nego- 
ryen altyd de grootevolgen, gelyk bet Guffonge den ftroom. 
Bezyden deze bos bladeren komt een byzondere ronde , en 
fiyve fteel uit den wortel, boven in veele krullen verdeelt, 
gelyk een Verkenfteert, omtrent een voet boog, dragende 
een enkelde vrugt , dewelke men niet beter dan met een 
Kaftanje of Beurze vergelyken kan, met de /pitze na bo- 
ven gekeert, uit den ronden wat fcheef , of gedrukt, en 
boven op twee flappe blaadjes bebbende , van buiten is de 
beurze met fes naden afgedeelt, dog de twee provtere d ar 
van bebben nog een minder naad, met twee ryen van weeke 
en flompédoorntjes bezet, gelyk Kaftangien, donker-groen. 
De febil is niet bard , maar laat baar ligt breeken , daar in 
-vindt men agt of negén hoekige korrels als pyramiedjes , 
met de fpitzen na boven gekeert , gras-groen , en met een 
Slymerig merg omgeven , van fubftantie en fmaak Tsjame 
padabas korrels gelykende ‚een weinig ziltig en Jmeerig. 
Als de rype vrugten ben, zoo kyken deze korrels uit, 
en brengen al blaadjes voort. ,- den jongen Acorus gelyk y 
daaromme ze ftraks nieuwe planten maken , als ze in den 
grond wallen, vermits de orugt op dien flappen [leel nooit 
over eind flaat , maar altyd neerwaarts bangt , ja dik- 
wils in bet zand fleekt „200 dat men ze voor den wortel 
aanziet. Ke dis - = = : 
Evenwel de lange wortel als een witte worm onder bet 
zand kruipende , brengt bare nieuwe plantjes ook voort , 
waar door dit gewas eem gebeel firand befaat , en een 
weiland gelykt. De reuk «am de gebeele plante is zwa- 
velagtig , gelyk alle zeekruidem, inzonderbeid die in fille 
wateren groejen , maar im openbare zee zyn ze filtiger met 
een. openbare zeereuk. EN 
Naam. Jn ’t Latyn rus marinus 3 in^t Maleis 
laut; in’: 4 Lalamut. op Loeboe Lala- 
- Plaats. Het waft niet alleen op Amboina , en in de 
“Moluccos, maar ook op gebeel Celebes, Fava, en Baly, 
over al daar een vlakke fyne zandfirand is , met weinige 
fleenen vermengt , en daar wat modder onder loopt, by 
aflopent water leid bet bloot , of is niet boven een band 
boog waters bedekt. 
Gebruik. De vrugten van dit gewas zyn goed te eeten, 
niet alleen raauw , maar beter gebraden , onder beete affe , 
of in water opgekookt, wanneer ze redelyk wel /maken, 
dog bet tuffen leggende flymerige en velagtige vlees moet 
men uitfpogen , waar in kleine bitterbeid fchuilt, dan 
Jmaken de korrels, als die van Tsjampadaba of gekookte 
Kaftangien. De Inwoonders van Noord-Ceram, Bonoa, 
en Manipa, weeten uit die taaje draden , die de verrotte 
bladeren nalaten, netten te breiden, die in zeewater zeer ` 
durabel zyn, en niet beboeven getaant te werden, bebben- 
de van zelfs een tanyte natuur. 
Quer 
