XII. Boek. XVI Hoofd. AMBOINSCH KRUIDROER. 
uum incole in ea verfantur opinione , Accarba- 
rium diu in litore depofitum petrefaétum effe , ac 
multum perdidiffe de ejus virtutibus , hinc ad ufum 
medicum nulla alia volunt adhibere frutta , quam que ab 
urinatoribus pifcatoribusve per hamos recentia ex mari 
producta funt, vel faltem non diuin litore decubuerunt. 
Nihilominus tamen de cunctis dubitant fruftis , ipfo- 
gumque vires explorantur per artem quandam , qua 
non modo quodvis Accarbarium examinant, fed quas- 
wis etiam mefticas , que funt lapides ex animalibus , 
fructibus, & lignis petiti, an boni fint valorisnec ne, 
hoc autem fit per fuccum Limonum acidorum, quem 
in finem Limonellus, feu Limon Nipis Optimus eft, 
dict enim.res.in eo tentat ftatim ebullire vel bul- 
las undique emittere debent , fi ex ipforum fententia 
pone fint note. C Hg 
Quum vero iftud tentamen & experimentum non 
«ertum eft, multosque elegantes perdit lapillos feu 
mefticas, que fplendorem amittunt, ac preterea pu- 
tamus injuftam de Accarbario ferre fententiam, fi id 
habeant enervatum , quuni aliquamdiu in litore pro- 
eubuerit, nifieffet totum petrefattum, cariofüm , vel 
foraminibus exefum, hinc preferimus fupra memo- 
ratos characteres optimórum' fruftulorum ad Accar- 
barium pelagium memoratos (hoc enim fere folum 
ad ufum Medicum eligitur , ac litorea fpecies non nifi 
.defeétu pelagii) nempe" ne minis faxea fint , neque 
fonum edant inftar lapidis ; fed ipforum pondus fit 
¿medium inter lignum & faxum, ac fonus obtufüs, & 
odor inftar panis tofti." Attamen Leétori tradam ex- 
perimenta, que cum fücco Limonum inftitui in variis 
rebus, uti fequentia id indicant exempla. 
" Nigri Accarbarii ramofi inferiora frufta, binos craffa 
lices , in Limonum fucco inpofita mox ebulliunt 
copiofe , fed fuperiores rami vix vel non. Hoc idem 
obtinet in nigro monoclono Accarbario , omnique , 
quod cornez eft fubftantiz. Inter album Accarbarium 
maxime eftuat Amboinenfe articulatum , feu litorea 
fpecies , que tamen vilior cenfeur Pelagio , ac Ter- 
matenfe articulatum , quod pluris fit, magisque ligno- 
fum eft, vix ebullit. ^ > 
Nuffanivienfe pelagium vix vel tarde ebullit. Ejus- 
ue frufta , que fonum. edebant faxeum , fortiter ebul- 
liebant, uti quoque Corallium rubrum ramofum , quo- 
rum optimum cenfetur, quod per fene&utem a mari 
fponte ejicitur. Cinerea crufta Accarbarii nigri tarde 
‘nec copiofe ebullit. Sic quoque facit crafla tefta Bia 
Garu , fi per aliquot tempus in fucco deponatur. 
Cunétum cinereum & lignofum Accarbarium vix ebul- 
lit, fed ramofum magis monoclone. Corallium rubrum ` 
fpurium cito & copiofe ebullit. 
Pupilla vel‘integumentum majoris Matta beelang , 
uod Auris gigantum vocatur (eftque cornu forma 
Unsere ; fed magnitudinem habet capitis infantis, in- 
terne elegantis Perlarie fubftantie , externe rugo- 
fum & obleurum ) fique in eo tenetur, tarde fed dein 
fortiter coquit. Cornu, Ebur, dentes, & ofla pifcium 
& animalium nullo modo ebulliunt. Inter Mefticas 
folummodo ez coquunt, que non.pellucidz funt , 
licet clare & albe, fed fplendorem per eum perdunt 
fuccam, unde tentamen per Limonum fuccum incer- 
tum eft, & rejiciendum. aero ed d 
“Alis Mekice five pellucide five obfcure, dure, 
& ex animalibus produéte, & licet genuine, nullo 
modo ebulliunt. Ex quibus-Leftor determinare poteft 
incertitudinem horum experimentorum , quibus fta- 
tuitur, verum album Accarbarium oportere ebullire, 
& ex quibus fimul patet, multas praftantes & veras 
fpecies Accarbarii vix vel non coquere , & contra iftud 
purium rubrum Accarbarium zftuat quam maxime. 
Ut nunc iterum redeamus ad vires albi Accarbarii , 
- fub quo femper binas intelligimus dictas fpecies , licet 
Pelagium preferatur , fic vidi pre aliis 1d adhibitum 
fuifle in Amboinenfi exercitu, in quo Hemopte & 
. fluxus Dyfentericus.plerumque przdominant, adquos 
morbos Accarbarium quam maxime in ufu eft, fed 
* potiffimum in primo feu Hemoptee, uti & in fecundo 
feu ifto fluxu, qui ana ortum fuum habere ex 
noxio quodam & quafi corrofivo cibo, qui in exerci- 
` tibus aliquando fine difcrimine ingeritur. 
Hunc 
231 
Dewyl mu de Inlanders in dat gevoelen zym®, dat bet 
Kalbabaar langen tyd op ftrand gelegen bebbende zeer vera 
Steent, en veel van zyn kragt kwyt zy, 200 willen ze tot 
de Medicyne geen andere fbukken bebben , dan die door de 
Duikers of Viffers met een visboek wers uit zee gebaalt 
XN >. of immers niet lang op ftrand: gelegen: hebben. 
Niet te min twyffelen ze aan alle ftukken, of die nog 
kragtig zyn, waar toe ze dan een zeker kon{t/tukje bebben, 
om niet alleen al bet Kalbabaar , maar ook alle Mefticas 
(dat yn. fieenen uit gediertens, orugten en bouten gea 
baalt) te probeeren of ze nog goed zyn of niet; dit gefchiedt 
door Jap van zure Lamoenén y awaar toe de Limonellus of 
Limon Nipis de beid is „want de voornoemdedingen daar 
in gefleeken , moeten terftont kooken , en bobbels rondom 
baar opwerpen, 200 ze na-baar gevoelen nog goed-zyn. 
Maar dewyl de voorfchreeve proeve niet vaft gaat , veele 
mooje' fleentjes bederft y en van baar glants berooft, daar 
en boven oordeelen wy, dat Ze bet Kalbabaar ongelyk doen 
met bet zelve voor kragteloos te bouden , als bet een tyd 
lang op firand beeft gelegen , "t en ware dat het gebeel 
verjleent , witgemol/emt ; en met gaten doorvreeten was, 
zoo bon ik 't met myn bovéngeftelde kenteeken, van de 
kragtig fte flukjes onder bet Accarbarium Pelagium (want 
dit /cbter alleen tot de Medicyn verkoozen werd, en de 
Strandzoorte niet dan by gebrek van "t Pelagium) te twe- 
ten, dat ze niet te fleenig moeten zyn, nog klinken als 
fteen y maar dat ze een midielzawaarte tuffen bout en [teen 
moeten bebben, een doove klank en reuk, als gerooft brood. 
Tk zal egter den Leter rhededeelen , wat voor experimen- 
ten ik met bet Lamoen/op aan verfcheide dingen gebad beb- 
be, gelyk by volgende exempelen blykt. d 
Van bet zwarte getakte Kalbabaar de onderfte ftukken, 
twee vingeren dik, inde Lamoenfop geftooken, kooken ter- 
Jiont,. en veel, maar de bovenfte takken weinig of niet. 
Zoo doet ook mede bet zwarte eenfleelige Kalbabaar, enal 
bet geene dat hoornagtig van fubftantie is. Onder bet 
avitte Kalbabaar kookt bet Amboin/che geleedde of rand. 
zoorte op ^t allermeefte, die nogtans voor flegter gebouden 
. werd dan bet Pelagium , en bet Ternataanfe geleedde , 
dat hooger geagt werd, en boutagtiger is, kookt weinig. 
Het Nuffaniviffe Pelagium kookt matelyk „dog langzaam, 
en die ftukken, die daar onder klonken als Deen. kookten 
fterk 5 gelyk ook dede bet Vaderlant/che Bloed-koraal in 
takken, waar onder men nogtans voor de befte bout, die 
door ouderdom van de zee zelfs uitgeworpen werden. De 
grauwe korfle van zwart, Kalbabaar kookt langzaam en 
niet veel. Zoo doet ook de dikke fcbale van de Bia garu, 
als men ze wat lange in bet fap bout. Alle bet grauween 
boutagtige Kalbabaar kookt weinig, dog bet getakte meer 
dan bet eenfteelige. Het roode baftaart Koraal kookt baas- 
Dg encore La a E 
Het oog of dekzel van de groote Matta boelang , anders 
Auris gigantum , dat is Reujenoorengenaamt, (zynde een 
hoorn van gedaante als een Alykruike, dog zoo groot als - 
een kinder boofd, van binnen [choon Perlemoer , van bui- 
ten ruig en donker) daar in gebouden , begint langzaam , 
maar kookt daar na fterk. : Hoorn: , Yvoor ; Tanden „en Been- 
on van Mike en Gediertens , willen gants niet kooken. 
Onder de Mefticas kooken alleenig „die nieta end 
zyn, Boewel belder Cer a Gë le A oor ba- 
ren glants, daarom deze proeve door Lamoenfop verwer- 
pely& ise i poup Men "31" miiia Se 
~ Andere Mefticas „die door[chynendzyn of donker, bard, 
en uit gediertens komen , al zyn ze opregt, willen egter niet 
kooken. Waar uitde Leezer afneemen kan' de onzeker- 
beid van deze proeve, waar by toegeftaan werd, dat bet 
opregte «vitte Kalbabaar «vel kooken moet , maar waar 
uit ook blykt , dat veele goede en opregte zoorte van Kal- 
babaar niet of weinig kooken , daar en tegen dat lompen 
roode Kalbabaar kookt op °t meefte. 
Om nu weder tot de kragten van 't witte Kalbabaar te 
komen, daar onder wy altyd de twee voornoemde zoorten zone 
der onderfcheid ver ftaan , boe wel’t Pelagium altyd voor ge- 
trokken werd , zoo beb ik gezien onder anderen t zelve gea 
bruiken in de Amboinfe Ste daar bloed/pouwen en 
-bloedgank gemeenlyk regeeren , tot de welke bet Kalba- 
baar gebruikt werd, dog meeft in "t eerfte bloed/pousven , 
als mede in’t tweede, dat geprefumeert wierde zyn vor- 
zaak te bebben uit eenige Jcbadelyke Corrofieve koft , diere 
gelyken in de Leegers zomryds zonder onderfcheid genuttigt 
werd. 
Hier 
Y 
A 
