236 HERBARII AMBOINENSIS 
CAPUT DECIMUM NONUM. 
Haleyonium rubrum Indicum. 
Batu fwangi. 
mam , fed hic memorari oportet ob adfinita- 
tem prioris, ingentes enim gleba funt pugni 
magnitudine, immo etiam capitis , ex;rotundo plane 
feu tuberculofe , atque ex variis ftratis fupra fefe in- 
vicem pofitis compotitz. des 
In fuperiore parte ex citrino colore rubet , ibique 
nil nifi rubra confpiciuntur foraminula feu oculi, qui 
vix culmum minorem continere poffunt, coadunati, 
ita ut pro Spongia haberetur, fi diffringatur, interne 
innumeri confpiciuntur tubuli , coadunati quoque , 
fed vacua inter hos locantur interftitia , que omnia 
quadrant cum iftis foraminulis , vix culmum craffis, 
transverfalem digitum longis, binaque ternave horum 
ftrata fupra fefe invicem locantur , fed inferiora fora- 
minula non directe quadrant cum fuperioribus. 
Tota hec gleba interne fanguineum habet colo- 
rem , & dë eft, fed facillime in frufta confringi 
poteft, Tubuli enim vix culmi craffitiem habent , 
fapor fere nullus cft, nifi paululum falfus, & inodo- 
rus. Tam ingentes aliquando inveniuntur glebe, ut 
unica quinquaginta ponderaverit libras, quales intel- 
lexi ex rubro deferri lacu, quasque inperiti pro rubro 
habent Corallio. Hic in Amboina nunquam majores 
vidi.quam capitis magnitudine, licet etiam invenian- 
tur glebz , quas vix vir adtollere poteft 
Nomen, Latine Halcyonium rubrum Indicum. Non 
enim ulterius determinare audeo, quenam fit fpecies 
Halcyonii veterum , quum hi tam obfcure fuum de- 
fcripferint. Dio/corid. nempe libr. 5. cap. 94. quinque 
habet. Plinius libr. 32. cap. 8. quatuor enumerat, illi- 
que iterum inter ER difcrepant. Malaice in Amboina 
Batu fwangi, h, e. Lapis Magorum ob rationem fubfe- 
quentem. 
Locus. In: cunétis fere invenitur infulis hujus Indie 
Orientalis archipelagi fatis magna quantitate, ubique 
in litus projeétum. Generatur autem ex falfo muco 
aque marine in prominentibus angulis Coralliorum 
vel filicum, in quibus deponitur inftar ingentium tu- 
berum, urente vifco vel muco obduétum rim. 
uibus firmiter adheret, donec fenefcat, quum a mari 
eparatur, & in litus projicitur, minora frufta adcreta 
quoque reperiuntur teftis majorum concharum , ali- 
quando etiam minoribus conchis, ita ut eas aliquando 
totas obtegat. Sic quoque adcrefcit fcopulis fragili- 
bus, quibus aliz diéte arbufcule marinz inftant. 
H* nature ema nullam plante habet for- 
Ufus. Apud Moluccanos & Amboinenfes vilis eft. 
lapis, nulli fere inferviens ufui , nifi ad fuperftitionem, 
que ipfis quam familiaris eft. Hzc enim frufta fuis 
adpendent frugiferis arboribus , quum nemo audit eas 
adfcendere , fructusque furari, pro certo putantes, 
fi quid ex hifce arboribus auferrent, ipforum corpus 
rubra inpetigine affici , qualem colorem hic gerit lapis, 
quam maxime etiam vitant huic infidere lapidi, vel 
corpori eum adpendere, dicentes ex eo contrahere 
urentem & dolorificum mictum, unde & lapis Mago- 
rum dicitur. 
Javani tamen & Malayenfes non tam male fentiunt 
de hoc lapide, videmus enim minora ejus frufta ven- 
dere in ipforum Kotta kotta feu aromatieis ciftis, 
queque exhibent tam fenibus quam pueris, fubpreffa 
qus vel dolorifico mi&u laborantibus, prius pulve- 
rifata, 
. Amboinenfes noftrates id imitare nolunt, quum hic 
M ipfis tam male audit. Certumque eft prudenter 
adhibendum effe , juftisque experimentis confirmatum, 
cun&a enim Halcyonia ex fcriptorum teftimonio 
acrem, fortem, & detergentem habent qualitatem , 
unde & non facile interne adfumenda funt. Preterea- 
que vulgaris mos talia lapidea produéta fupra porphy- 
ritim conterendi quodammodo periculofus eft, quum 
tales lapides multos acutos fervant angulos , qui in 
corpore noxii effe poflunt. Ita ut porro inquirendum 
fit, quo modo tutiffime interne poflit adhiberi, quod 
etiam intelligendum eft de precedente Corallio fpu- 
rio. 
Cele- 
Liber XII. Caput XIX, 
NEGENTIENDE HOOFDSTUK, 
Het Indifche roode Halcyonie. 
it gewas beeft geen gedaante van een plante, maar 
moet bier getrokken werden wegens bet maag fcha 
van het voorgaande, want bet zyn groote klompen 
van een vuift tot een boofd groot , wit den ronden, plat 
of met bulten , en uit verfcheide lagen boven malkander 
ezet. 
Aan de bovenfte zyde is bet beftorven-rood, en daar 
ziet men niets dan ronde oogjes , daar pas een kleine Drog, 
balm in kan, digt aan malkander , zoo dat men’t voor een 
Spongie zoude aanfien. Als men "t. flukken breekt, ziet 
men van binnen ontelbare pypjes , ook digt aan malkander 
gefchikt , dog met weinige fpatien tu[Jen beiden , en alle op 
de voor/chreeve gaatjes refpondeerende , fcbaars een firoo- 
balm dik , en een dwersvinger lang , in twee of drie la- 
gen boven malkander flaande, dog de onder fte re/pondeeren 
juift niet op de bovenfte. i 
De gantfebe klomp, is van binnen bloedrood , en Deen, 
agtig, dog laat zig zeer ligt in ftukken breeken. we t de 
pypjes bebben kwalyk de dikte van een balm , de p» is 
niets zonderlings,bebalven wat filtig en zonder reuk. Men 
windt zomtyts zoo groote klompen daar van, dat "er eenen 
vyftig pond gewoogen beeft, gelyk ik berigt werde, dat 
uit bet roode Meir komen, daar bet de onervaren voor 
rood Koraal aanzien, Hier in Amboina beb ik ’t nooit GC 
ter dan van een middelbaar boofd gezien, Dog men vindt er 
ook ftukken , daar aan een man genoeg beeft om op te tillen, 
Naam. Jn ’t Latyn Halcyonium rubrum Indicum. 
Want iken durf niet eigentlyk Stellen, wat voor een zoorte 
qan der ouden Halcyonium bet zy, dewyl zy bet bunne zoo 
onzeker. befchreeven bebben. Te weten Dioscorid. lib. s. 
cap. 94. beeft er vyf, Plinius lib. 32. cap. 8. beeft ‘er 
maar vier zoorten van , en dan verfchillen ze nog onder 
malkanderen. Op ’t Maleits in Amboina Batu fwangi, 
dat is Tovenaars-fteen , om reden als bier na. 
Plaats. Men vindt bet fcbier op alle Eilanden van dg- 
zen Oofterfchen Archipelagus , en dat in groote quanti- 
teit over al op ftrand geworpen. Het werd gegenereert 
uit een zoute flyin des Zeewaters , op uitfteckende boeken 
van den Kraalfteen, daar bet opgezet is als groote bul- 
ten, met een brandige kwaal of flym bedekt, en vervuild 
vaft daar aanbangende tot dat bet oud werd ,, wanneer bet 
door de zee afge/poelt en op ftrand gefmeeten werd, kleine 
ftukkén windt men ook vaft gegroeit op de fcbalen van groo- 
te Schulpen , en-zomtyds op kleindere Schulpen., zoo dat bet 
bykans dezeive bedekt. Zoo groeit bet ook aan de brokkelige 
klippen, daar andere bovengenoemde Zeeboompjes op ftaan. 
Gebruik By de Moluccanen en -Amboincefen is bet een 
veragten fleen, werdende febier tot niets gebruikt, bebal- 
ven tot een, fuperftitie, onder bun lieden gemeen, Want 
ze bangen deze fiukken aan bunne vrugtboomen , daar dan 
niemand bet berte beeft om op te klimmen, en eenige vrug- 
ten daar van te fteelen, vaftelyk baar inbeeldende, zoo zy 
iets van diergelyke boomen fleelen , dat ze over "t lyf met 
roode vuurigbeid zoude witflaan , gelyk deze [leen van 
couleur is, zy zullen baar ook wel wagten op dezen fieen 
te zitten, of by ben aan °t lyf te dragen , zeggende, dat 
bun daar door een brandig en pynlyk piffen zoude over komen , 
daarom by Tovenaars Deet genaamt iss- 
Egter moeten de Favanenen andere Malyers zoo kwaad 
gevoelen van dezen Been niet bebben. Want men ziet 
dat ze kleine flikken daar van in bunne Kotta kottas of 
Specerydoosjes verkoopen , en zoo wel oude menfchen als kin- 
deren daar van ingeven „die niet wel of met pynwateren 
konnen, al voorens fyn gemalen. peat e 
^ Onze Amboineefen willen ’t bun niet na doen , om dat 
die [leen al te kwade naam by ben beeft. En bet is ze- 
ker y dat men voorfigtig daar mede moet ommegaan » en op 
goede experimenten [leunen , want alle Halcyonia volgens 
. getuigeni[fe der Schryvers hebben een. [cherpe.,. ebe, en 
afveegende eigenfcbap , die men niet ligt binnens lyf ge- 
bruiken moet. Daar en boven is de gemeene manier zulke 
lasagtige gewa[Jen op een Been te wryven, wat zorge- 
yk, om dat zoodanige fteenen veele fcberpe boeken bebou- 
den , die in ^t lyf zoude konnen fcbaden doen. Zoo dat 
bet nog te onderzoeken flaat , boe men bem op *t zeker|te 
gebruiken zal, "t welk ik mede van 't voorgaande Baftaart- 
koraal wil ver Baan bebben. De 
