XII. Boek. XXI. Hoofd/t. 
Nomen. Latine Litbodendrum calcarium , generali 
nomine; Carol. Clufius libr. 6. cap. 7. id vocat Plantam 
faxeam Abrotbanoidem , que delineata eft ad fruftulum 
‘ex India Orientali delatum. Belgice witte Kraalboomp- 
jes. Malaice ae bonga , h. e. faxum Corallinum, 
quod forma floris vel plantz excrefcit. Prima vero fpe- 
cies peculiariter vocatur Litbodendrum calcarium ere- 
&um ; fecunda Litbodendrum calcarium fefile. Utraque 
Malaice Carang bonga; tertia Lithodendrum digitatum; 
Malaice Carang alea, feu Zingiberiforme faxum Coral- 
pete quarta Litbodendrum litoreum ; Malaice Carang 
pantbey. 
Locus. Tresprim& fpecies ortum fuum habent pro- 
rie in mollibus rupibus Carang dictis & infra defcri- 
Rendir, in quibus luxuriofiflime crefcunt, unde & pro 
vero rudimento iftarum habentur. Quarta fpecies in 
quibusvis crefcit duris faxis füb aqua ad profundita- 
tem quorundam pedum fitis. Inter omnes plantas ma- 
rinas in nulla alia diftin&ius detegi poteft, ortum 
fuum non ducere ex rupibus, quibus infident , quam 
in hifce Lithodendris calcariis. Horum enim maxima 
in iftis quidem crefcunt rupibus , fed etiam elegantis- 
‚ fimi & albi racemi floriferi quafi in & circa tales res 
crefcunt, quz diverfam penitus habent naturam, uti 
in baculis & palis per homines in mari depofitis, uti 
& in quibusvis teftis Oftrearum & concharum tam vi- 
ventium quam mortuarum , atque in lateribus coctis in 
mare projectis. 
Prima nempe gleba feminifera ad tales res per mare 
advehitur & adglutinatur , nutrimentum porro trahens 
ex terrea aque marine fubftantia, atque hinc fit, Li- 
thodendra hzc aliis in rupibus, immo in ipfis ramis 
Calbaharii inveniri, in quibus eleganter locantur & 
ibi relinquuntur. Atque hoc Lithodendri genus no- 
tum eft circa Amboinenfes & Moluccz infulas, ubi- 
que ubi faxa Corallina funt fub aqua ad orchiz unius 
vel fesqui profunditatem , marisque fundus fepe hifce 
adeo tectus eft, ut permeari nequeat fine pedum læ- 
* fione, quod cavendum eft quam maxime , acutz enim 
fpinule & ore non modo facillime eos leedunt, fed 
malignus vifcus ipfis adpendens difficile cauffat ulcus, 
prefertim quum abrupta fragmenta pedibus inhzrent. 
Hec Lithodendra uno anno in quovis loco fublata 
poft decurfüm aliquot annorum regerminant , quamdiu 
rupes radicales , quibus increfcunt, fuperfunt. 
Ufus. Licet he quatuor fpecies multas elegantes & 
. raras exhibeant arbufculas, pauce tamen in Europam 
deferuntur, partim quum tam fragiles fint, ac diffi- 
culter confervari poflint , partim quum in hifce terris 
adeo copiofz inveniantur. Si tamen tales conquiran- 
tur, que comptam habent formam , durioris fübftan- 
tie, vel circa bacellum eleganter concrete funt, he 
tanquam quid rarum fervantur, hunc in finem pluviis 
exponuntur ac foli, donec albiffime fint, unde & 
etiam magis indurefcunt. Contra maxima harum pars 
in India in Calcem exuritur, tam fole quam cum 
ipfarum rupibus. TEN PONUNT 
Hec calcis uftio multo faciliore inftituitur modo 
quam in Europa, fine furnis exftruétis. Magna ligni 
moles modo congeritur in rotundum acervum , ad or- 
chis altitudinem , ad viginti & viginti quinque or- 
chias in circulo , ipfi injiciuntur faxa calcaria mari- 
na, in frufta contufa, inque iis hec Lithodendra fine 
ordine in frufta quoque tufa. 
Hzc tum relinquuntur per aliquot feptimanas, do- 
nec plurima falfedo & mucus aque marine fit ablucus 
& ficcatus, quo tempore recentes furni calcarii into- 
‚ lerabilem tetrumque foetorem de fe fpargunt , dein 
ignis fubponitur in crucialis go excavationibus, que 
in acervato ligno exftructe funt , totaque moles fic 
fimul comburatur, hinc cunéta inpofita faxa in calcem 
* degenerant, ac mox decidit in farinam albam fubti-' 
lem, fi ipfi recens adfundatur aqua, antequam fri- 
gefcat, que peculiaris eft notitia, non nimis Cito 
vel nimis fero nempe exftingui, nec nimiam vel ni- 
nis paucam adfundi aquam , preter hzc enim obfer- 
vata plura tamen intofta remanent fruftula, 
In exftinftione non tantum cauffat fumum vel bul- 
las uti Europza faxofa calx, ita ut incola inter exftin- 
&ionem furno inftare poffit , nec hic particulares funt 
calcinatores, fed cuncti pagi fine difcrimine fuos ha- 
bent in hac arte peritos. 
Tom. VI. Licet 
AMBOINSCH KRUIDBOEK, 
t. 
241 
Naam. In ’t Latyn Lithodendrum caleari * 
generaal; Carol, Clufius libr. 6. cap. 7. pech 
tam faxeam Abrothanoidem, geteekent na een fLukje uit 
Ooftindien Lime Int Duits witte Kraalboomies. Jn 
t Maleits Carang bonga, dat is Kraalficen, diein de ge- 
daante van een bioem of gewas opfcbiet. In 't byzonder de 
- eerfie zoorte Lithodendrum calcarium erectum ; de twet= 
de Lithodendrum calcarium fefüle. Beide in t Maleits 
eigentlyk Carang bonga § de derde Lithodendrum digi- 
tatum ; in 7 Maleits Carang alea, dat is Gemberfor- 
mige Kraalíteen , en de vierde Lithodendrum lito: 
reum; ¿im "t Maleits Carang panthey. 
Plaats, De drie eer fte zoorten bebben baren eigentlyken 
zitplaats op de weeke Kraalklippen, bier nate befchryven. 
Waar op ze zeer weelderig groejen , wesbalven men ze 
voor bet eigentlyke gewas van den Kraalfteen boudt. De 
vierde zoorte waft op alderbande barde fteenen, die maar 
Sp voeten diep onder water leggen. Onder alle zeege- 
wallen kan men aan geen ander duidelyker bemerken dat ze 
bunnen oor /pronk niet nemen uit de klippen, daar op ze ftaan, 
als aan deze witte Kraalboompjes. Waar van wel van de 
groofte op de voornoemde Kraalklippen groejen, maar men 
vindt "er ook zeer fcboone en witte tro[fjes, en bloempjes 
op en rondom zoodanige dingen vafl gegroeit , die een gants 
verfchillende natuur bebben, als aan ftokkenen palen door 
menfchen in zee gezet, op alderbande fcbalen van Oefters 
en jcbulpen, zoo levendig, als doode, op gebakken in zee 
geworpene fleenen. 
Namentlyk bet eerfte zaadklompje werd aan die dingen 
gevoert en vaft geplakt door de zee y nemende voorts zyn 
voedzel uit de aardagtige fubftantie van 't zeewater, zoo 
komt bet , dat men deze avitte Kraalboompjes op andere klip- 
pen, ja zelfs op andere takken van Kalbabaar vindt, daar 
ze dan raar op flaan , en werden daar op gelaten. Dit 
oetje dan is bekent , rondom de Amboinfche en Molukfe 
ilanden, over al daar Kraalfteenen zjn, een of anderbalf 
vadem onder water , zynde de grond der zee dikwils zoo vol 
daar mede bezet, dat men die niet bewandelen kan zonder 
de voeien te bezeeren. Waar voor men zig ten boog ften 
wagten moet, want de fcberpe doorentjes en kanten kwet- 
zen niet alleen zeer ligt, maar den kwaadaardige flym , 
die daar aan bangt, maakt een moejelyke ulceratie , inzon- 
derbeid z00 de n lup Jtukjes daar in fteeken blyven, 
Deze Kraalboompjes bet eene jaar op de eene plaatze af= 
genomen, groejen na verloop van weinige jaren al weder- 
omaan, zoo lange men de avortelklippen „daar ze op groeit, 
Joan laat, 1 
Gebruik. Hoe «vel deze vier zoorten veele fraye en zelt- 
zame boompjes uitleveren , 200 werden egter weinige na 
Europa gebragt , ten deele om dat ze zoo bros en moejelyk 
te bewaren zyn, ten deele om dat ze bier te Lande zoo over- 
wloedig zyn. Zoo men egter zoodanige bekomt , die gefchikt 
van gedaante, wat bard van fubftantie, of om een ftokje 
aardig gegroeit zyn, die werden tot rariteit bewaart. Tot 
dien einde legt men ze in de regen en zon, tot dat ze fpier 
wit werden, waar door ze ook meer bardig beid verkrygen. 
Daar en tegen bet meeftedeel bier van werd bier in Indien | 
verbefigt tot branden van kalk , zoowel alleen als met baar 
Kraalklippen. i 
Dit Kalkbranden gaat op een veel ligter manier ‘toe dan 
in Europa, zonder gemetfelde ovens. Men ftapelt maar 
een party bout op malkander op eenronden boop, ruim een 
vadem boog, twintig en vyf en twintig vadem in de 
rondte; bier op fmytende de Kraalfteen of Kopfteen, eerft 
in flukken geflagen , en daar op de voornoemde Kraal= 
boompjes bol over bol op malkander gefmeeten. 
Dit laat men eenige weeken flaan, tot dat de meefte 
ziltigbeid en flym des zeewaters afgefpoelt en opgedroogt 
zy, in welke tyd de verfche Kalkovens een onverdragen 
lyken vuilen zeeftank van baar geven, daar na wert bet 
vuur in zekere kruisgangen gejteeken, die door ’t gefta- 
pelde bout gemaakt zyn, en laten de so boop zoo te 
gelyk verbranden, bier door wert al den opgeflegten [leen 
tot kalk, en vervalt firaks tot een fyn wit meel, als men 
bem met vers water begiet, eer by koud wert: ^t welk 
een zonderbare weeten/chap is, dat men bem niet te vroeg 
of te laat bluffe, dat men t’/effens niet te veel of te weinig 
water giete, want bebalven deze precifiteiten Llyven "er 
evenwel nog veele ongebrande fiukjes daar onder. 
Int bluffen maakt by zulken geweld niet met-rooken en 
branden , gelyk den Europiffen Steenkalk , zoo dat den 
Inlander onder bet bluffen op den oven ftaan kan, en men 
beeft bier geene byzondere Kal&branders , maar alle Negoe 
ryen zonder onderfcheid moeten die handeling weten. 
A h Hoes 
