\ 
242 HERBARIIAMBOINENSIS 
Licet hec Calx non tam pinguis & acris fit quam 
Calx faxea , cunéte tamen arces, publica & privata 
edificia hac exftruuntur, quibus etiam fatis fortiter 
inheret , fi rite fit exufta. KC 1 
Plurimumque intereft , inpofita faxa primum per ali- 
quot feptimanas ablui & depurari a falfo & foetente 
muco maris, qui profundiffime alioquin ipfis inheret, ` 
calcemque ipfam exftingui bona ac recenti aqua , fi 
enim hec non rite adrendantur, tum Calx diu falfe- 
dinem retinet, adjacensque perdit lignum tign!, mu- 
rique ipfi fordidum exhibent flavum vel viridem colo- 
rem per aliquot annos, immo in ipfis lateribus coctis. 
Calcis vitium augetur, fi muri exftruantur ex talibus 
faxis Corallinis, que ante preparationem ad minimum 
per femi annum non fuerint macerata , vel pluviis ex- 
pofita, quod vitium obfervatur potiflimum in cunctis 
Amboinz Caftellis,quz in bello nimis cito exftruuntur. 
uum hzc calx non modo ad muros exftruendos ad- 
hibecur, fed etiam ad mafticationem Siri pinang , plu- 
res obfervande funt circumftantie. Hunc in finem 
parvi formantur ex tenui & levi ligno furnuli calcarii, 
diligenter attendendo, nullum adefle fruftum noxii 
ligni Tadtefcentis. Hifce inponuntur prime bine fpe- 
cies fine multa contufione , inregulari modo „fed faxa 
altitudinem fubjeéti ligni habeant, hac tamdiu inpo- 
fita relinquantur, donec faxa per pluvias & folem rite 
albefcant, & foetor marinus penitus abfit. 
Dein accendantur fimul die fereno & ficco, ita ut 
fimul ardeant & decidant, per viginti quatuor horas 
poft uftionem fument, & maffa calcis adhuc calida re- 
centi exftinguitur aqua, tum cuncta fimul in fubtilem 
collabuntur calcem , quz leniter fuperne tollitur, ne 
cinis ipfi admifceatur , qui in fundo en reperitur. 
Hec calx dein aqua iterum tenuis redditur, & per 
pannos linteos toties cribratur, donec pulticula fit 
tenuis, que ad Pinange mafticationem fervatur, que 
„vel alba vel Curcuma tinéta pro cujusvis lubitu præ- 
paratur. Hsec ita abluta & cribrata calx mitis eft, & 
tuto adhiberi poteft ad Pinange mafticationem. Meo 
faltem judicio multo tutior calce rubra Siamenfi , quz 
ex mufculis & conchis exuritur. 
Quum vero quotidiana ifta Pinange mafticatione 
-tanta calcis copia confumitur, hinc facile concludi 
poteft ifta obfervata non ita ubique inftitui , fed m 
rima calcis pars, que mafticatur , fumitur ex quibus- 
vis vulgaribus furnis calcariis, quo fit, au plebejos 
Pinange calcem fordidam & arenofam efle, ac prete- 
rea per noxiam qualitatem gingivas crodere , & vacil- 
-lantes dentes cauffare, quod fit per ifta noxia ligna 
factefcentia & maris falfedinem , que non fatis fuit 
abluta. 
Magni calcis furni, qui aliquamdiu nudo exponun- 
tur cóelo , obtegendi funt Carice longa, fub qua per 
anni ia fervari poflunt, fed fi diutius relinquun- 
tur, pluvia fenfim pinguedinem calcis abluit. Omnis 
talis Calx mihi Latine dicitur Calx marina; Malaice 
Capur ; Belgice Zeekalk; Amboinice Aur. DS 
Vox Capur origine Arabica , Chaldaica, & Hebraica 
eft, ubique fere fignificationem habens illinendi, & 
*te&orio quodam incruftandi , quia Calx fere omnis ad 
dealbandum adhibetur. Hinc etiam cognominata eft 
Camphora apud Malajenfes Capur barus, quafi dicas 
calcem e Regione Barufarum in Occidentali Sumatre 
parte, ubi preftantiffima gignitur, & nomen habet a 
„ fimilitudine albe Calcis, hinc Greci fecerunt fuum 
Capura, ac Latini fuum Camphora. 
Canêta talia Lichodendra iftarum quatuor fpecie- 
rum, quz per longam in litore depofitionem faxea 
vel durioribus infixa faxis, ex natura fua faxofa funt, 
ad calcinationem inepta cenfentur, fed eo meliora ad 
raras res, fi fint integra & albefcant, ob ipforum du- 
riciem, & elegantem nodofamque formam. ` 
Sciendum itaque eft primas binas Carang bonga fpe- 
cies elegantem fubtilemque exhibere calcem , fed gra- 
cilem & mitem , magis utilem ad muros albos red- 
dendos, quam ad exftruendos majores muros. Contra 
Carang alea, przfertim quz altitudinem adtingit cor- 
nuum Cervi & Alcis, optimam & elegantiffimam ex- 
hibet calcem , fecundumque locum obtinet vulgaris 
calx, ex fequentibus faxis calcariis ufta. Minor feu 
quarta fpecies nihili fit, nec expetitur ad calcinationem. 
: Hic 
Liber XII. Caput XXL, 
Hoewel nu deze Kalk verre zoo vet en fcberp niet en 
is als den Steenkalk, 200 werden nogtans alle Fortreffen 
publieke en private gebouwen daar mede gemetzelt , daar 
aan by ook redelyk fterk boudt,als by ter degen gebrant wort 
Zynde bet meefte daar aan gelegen, dat de opgelegde 
fteenen eerft eenige weeken afgeipoelt werden van de zil- 
tige en fitnkende flymerigbeid der zee, die daar anders 
zeer diep in zit , en dat de Kalk met goed vers water ` 
ebluft werde, want zoo men bier op niet en let, 200 be- 
boudt de Kalk langen tyd zyne brakkigbeid, bederft bet 
aanleggende timmerbout , en flaat aan de muren leelyk 
geel en groen uit, en dat iange jaren, zelfraan de gebak- 
ken fleenen. De foute des kalks werd: vermeerdert , alsde 
muuren opgemetzelt werden van zoodanige Kraalfteenen 
die voor °t verwerken niet ten minflen een balf jaar uitge- 
verft zyn, welk gebrek men ziet meeft-aan alle Amboinfe 
Reduiten , die in den Oorlog te baaftig opgebaalt zyn. 
Dewyl men nu den kalk niet alleen tot metfelaverk &t- 
bruikt , maar ook tot bet ecten van Siri pinang , 200 moeten 
daar nog al meer precifiteiten by gebruikt werden. Want 
bier toe maakt men kleine Kalkoventjes, van dun en ligt 
bout, nzerftig oplettende , dat daar onder niet een flukje van 
eenige fchadelyk melkbout genomen werden. Hier op legt” 
men de twee eerfte zoorten Zonder veel te kneuzen, maar 
rondflomps over malkander , mogende de fteen wel zoo boog 
zyn als bet bout, dit laat men zoo lange leggen, tot dat 
bet door regen en zon ter degen wit gebleekt, en den Zee- 
geftank volkomen weg zy. 
Daar na fieekt ment in den brand op een droogen dag 
en maakt dat bet te gelyk brande, en nederzakke, latende 
bet nog een etmaal nu’t branden zoo fmeulen , en nog warm 
zynde werd bet met vers water gebluft, zoo valt alles tot fyne 
kalk, die men zoetjes boven afneemt , op das de affche niet 
daar onder kome, de welke men op den bodem gezakt vindt. 
Deze kalk werd namaals nog eens met water dun gea 
maakt , en door linnen doeken zoo dikwils gezeegen, tot 
dat by een fyn wit papje werde , den welke men dan tot 
bet Pinang teten bewaart , latende bem of zoowit, of met. 
Curcuma verwende na ieders believen. Deze dus uitpe- 
Jpoelde kalk is gants onfcherp, en zeker om te gebruiken 
by bet Pinang eeten. Immers mynes oordeels veel beter dan 
den rooden Siamfchen kalk, die uit Moffelen en Schulpen 
gebrand werd. a 27 
Dog dewyl by dat dagelykze Pinang-eeten , een zulke 
meenigte kalk verconfumeert werd, zoo kan men ligt den 
ken, dat de voornoemde precifiteiten niet over al peobfer- 
veert werden, maar de meefte kalk, die genuttigt werd, 
neemt men van alderbande gemeene Kalk-ovens, waar door 
bet dan komt , dat by de gemeene lieden de Pinang-kalk 
zeer vuil en zandig is, daar en boven een fchadelyke kragt 
beeft, bet tandvlees te verteeren , en loffe tanden te maken, 
berkomende van de bovenflaande melkbouten , en ziltigbeid 
der zee, die men niet ter degen laat affpoelen. 
De groote Kal&-ovens , die een tyd lang onder den vryen 
Hemel moeten leggen , moet men bedekken met lang Fy 
ras, daar onder zy «vel een jaar kunnen goed blyven, dog 
anger aldus leggende , Jpoelt den regen allenskens de vet- 
tigbeid wit den Kalk. Alle zoodanige Kalk noem ik in °t 
Latyn Calx marina; in ’t Maleits Capur ; in ’t Duits 
Zeekalk; in 't Amboins Aur. 
Het woort Capur is in zyn oorfprong Arabifch , Chal- 
deeuw/ch, en Hebreeuwfch, altyd febier bebbende de bete- 
kenis van fineerem , en met een zeker dekfel als een korft te 
maken, om dat de Kalk tot wit te maken gebruikt wert. 
` Hierom is ook de Campber by de Malyers toegenaamt Ca- 
pur barus, als of men zeide Kalk uit bet land/cbap der 
Barnefen , gelegen in bet Welten van Sumatra, alwaar 
ze zeer goed gevonden wert, en beeft baar naam van de 
gelykenis met de witte Kalk, bier van bebben de Grieken 
gemaakt-baar Capbura, ende Latynen bun Campbora. 
Alle zoodanige Kraalboompjes onder de vierbovenfiaan- _ 
de zoorten , dewelken door bet lange leggen op bet Drot 
verfteent , of op bardere fleenen gegroeit , van natuuren , 
Steenagtig zyn, werden tot bet Kalk branden onbekwaam 
gebouden, maar zoo veel beter tot rariteiten , als zy wel 
gebieekt en gebeel zjn „ wegens baare bardigbeid , en fraje 
knobbelige gedaante. 
Zoo is bet dan te weeten, dat de twee eer [le zoorten , Ki- 
rang bonga wel een fcboone fyne Kalk geven , dog mager 
en onfcberp meer tot witten dan tot metfelen van grofe 
muuren dienftig zyn. Daar en tegen de Carang alea, mz0n- 
derheid die zoo boog opfchiet als boorens van Herten en 
Eland-beeften geeft den fcboonften en beften kalk, en den 
tweede prys behoudt de gemeene kalk, uit de volgende Kats- 
Koppen gebrant. De kleine of vierde zoorte werd niet geag, 
nog gezogt tot bet kalkbranden. IE 
