250 
Non vere numerari poffunt fub vulgari faxorum na- 
tura, fed ad vegetabiles quodammodo pertinent res, 
ortum enim ducunt, & crefcunt ex crafla, & terreftri 
falfedine aque marine , ac nutrimentum porro hau- 
riunt ex fubjeéta arena, cui etiam non infiguntur uti 
alie rupes marine, fed plerumque laxe ipfi incum- 
bunt, nunc magis elevata nunc magis profunda, prout 
magna funt, hifce tota freta referta inveniuntur, fed 
non fibi mutuo nexa, fed inregulariter locantur, & 
ubi uno anno protrahuntur, ibi iig decurfum aliquot 
annorum alia regerminant, quod in vulgaribus non ita 
obtinet faxis. 
Peculiaris porro fpecies eft horum faxorum , que 
magnum litoris obcupat fpatium , ita ut unica videa- 
tur effe cohors lapidea, feu continuatio faxorum in- 
ftar magne placente extenfa. Hec fpecies folidio- 
rem & duriorem habet fubftantiam , non profunde 
fub aqua locata, unde aliquando nuda confpicitur, 
terreque fixa eft, magisque convenit cum faxis ter- 
reftribus, unde & huic nulla increfcunt Corallia, fed 
plures Alge fpecies. ; 5 
He placentæ quidem fibi mutuo adherent, ipfarum 
tamen fiflure & venæ.denotant, unicum neutiquam 
conftituere corpus, quoque terre propiores, eo foli- 
diores & planiores funt , quo vero profundiores in 
mari, eo rugofiores, magisque tuberculofz funt. Sub 
iis plerumque arenofa locatur tabula, inque ea fora- 
mina inftar puteorum , in quibus pifces natant fub 
faxo, ex quo detegitur, hec faxa fubtus concava effe, 
atque hinc fit, talia litora terre motu abrumpi, & 
fundum petere. : 
Nomen. Latine Saxum calcarium marinum; Belgice 
Kopfteen, Kalk, en Kraalftenen , item Katskoppen , 
ex forma prominentium. & rotundorum angulorum , 
qui minora referunt capita. Malaice Carang, quod 
primo denotat proprie hzc Saxa calcaria, fecundo 
omnes tales faxofas plantas marinas, tertio cuncta ta- 
lia faxa , quibus toti montes cincti funt, noftratibus 
dicta Speldewerk , quarto colle&ionem florum , uti 
fupra de Lithodendro dictum fuit. Quum non majora 
fünt capite, vel minora & tuberculofa, nec aliis junéta 
faxis, peculiariter Carang oeby feu. Batu ubi vocantur 
ex forma majorum Ubii radicum, quas naturaliter re- 
ferunt. i e 
Noftrates ea vocant Katskoppen feu felium capita, 
uz ad calcis uftionem optima cenfentur, quum fub- 
ia ipforum fit denfior & folidior magnis Coralli- 
nis rupibas. Secunda plana & durior fpecies dicitur 
Carang ticcar , feu Batu ticcar, h. e. faxum calcarium 
latum, inftar ftorez extenfum. Belgice Pannekoeken. 
Locus. Saxum hoc Calcarium amat crefcere in pla- 
nis & arenofis litoribus , in quibus lapilli inveniuntur, 
«que fenfim tota obcupat, fed in preruptis litori- 
bus, & in quibus rotunda jacent filices, non inveni- 
tur, ibique plerumque magnas latasque format ligu- 
fas. Ubi vero arena tenuis & folum coenofum eft, non 
cohertatim fibi invicem junguntur , fed hie & illic 
unum alterumve caput ex arena prominet , uti in 
mollibus Malaccz fundis, & Orientali Sumatrz pla- 
ga, fed circa infulas Archipelagi Moluccani mare mul- 
to copiofiora ea profert in magnis cohortibus & tantis 
in fruftis, ut tote column atque fippi ex iis formari 
offint, elegantiffima autem & latiffimain Uliafferen- 
ibus inveniuntur infulis, quzque etiam minimas ge- 
runt foveas , magna tamen tubera aliis duris confpi- 
ciuntur increta rupibus fub aqua. Carang latum , feu 
Batoe tickar potiffimum in Uliafferenfibus invenitur, ` 
uti & undique circa mille infulas, ad Borealem Jav 
e reir pi am fts = eim ix 
-Ufus. Hoc faxum per totam Indiam aquofam in 
multo ufu eft, preterquam enim quod Ws calx ex 
eo uratur, qua adhibetur ad exftruendas arces & ma- 
jora edificia, fic quoque cunéti muri urbium & ca- 
ftellorum ex ea conftruuntur, quod ab inperitis incre- 
dibile videretur , ex tali nempe molli faxo in mari 
crefcente preftantem calcem muralem, immo ipfos 
durabiles muros formari poffe. Sed fciendum eft, iftud 
faxum menfis {patio per pluvias irrorari & macerari 
antequam ad calcinationem adhibeatur, & per femi 
anni fpatium , in terra pluviis exponi , antequam ad 
muros exftruendos adhiberi poffit. 
Novi 
HERBARII AMBOINENSIS 
Liber XII. Caput XXVII, 
Zy konnen miét «vel onder de gemeene natuur van an- 
dere ftenen gerekent werden, maar bebooren eenigzints 
ander de groejende dingen , want ze bebben bunnen oor- 
fprong , en waffen uit de grove aardagtig[le ziltigheid 
des zeewaters, nemende voorts bun voedzel uit bet onder- 
leggende zant, daar in ze ook niet vaft fteeken , gelyk an- 
dere Zeeklippen , maar leggen gemeenlyk los daar in, na 
bunne grootte min of meer gezakt. Men vindt wel gebeele 
reven daar van , dog die zyn niet aan malkander vaft, 
maar leggen bol over bol op malkander, daar men ze bet 
eene jaar uitbreekt , zullen na verloop van jaren weer 
andere groejen , "t welk met gemeene [lenen zoo niet en 
gefchiedt. 
Daar is nogtans een byzondere zoorte van deze Kraal. 
ftenen, dewelke een groot einde van bet (trand beflaat, 
zoo dat bet een doorgaande plaaifter , of eenen leen fchynt 
te zyn, gelyk grootte pannekoeken. Deze zoort is maffiver 
en barder. van fub[lantie , niet diep onder water, wese 
halven deze pannekoeken zomtyds bloot vallen, zyn aan 
"t. lant vaft , en bebben meer gemeenfchap met de land- 
ftenen, daarom bier op ook geen Kraalfteen waft, maar 
veelderlei zoorte van Alga. 
Deze koeken bangen wel aan malkander , egter bunne 
Scheuren en aderen bewyzen, dat ze geenzints een ligbaam 
uitmaken, boe nader aan "t lant , boe vafter en platter; 
boe dieper in zee, hoe ruiger en bultiger. Onder bun 
bebben ze gemeenlyk een zandplaat , bier en daar gaten 
als putten , daar de vifJen onder den fteen doorzwemmen, 
waar uit men befpeurt, dat ze van onderen meeft bol leg- 
gen, bier door gebeurt bet ook, dat zoodanige [tranden by 
een, aardbeving gemeenlyk af breeken, en zakken. 
Naam. In ’t Latyn Saxum calearium marinum ; in 
"t Duits Kopfteen, Kalk, en Kraalfteen , item Kats- 
koppen, alles van de menigte der uitfbeekende ronde boe- 
ken, die na kleine koppen gelyken. In 't Maleits Carang, 
"t welk beduid voor eerft eigentlyk dezen Kraalfteen , ten 
tweede , alle andere Kraalfteenige gewaffen uit zee, ten 
derde alle fcberpe ftenen, waar mede men gend bergen 
vindt bezet, by de onze genaamt Speldewerk , ten vierde 
een ruikertje van bloemen gemaakt , gelyk boven in Li- 
thodendrum gezegt is. Als zy niet grooter dan een kop, 
en kleinder zyn , rontom met veele bulten bezet, en aan 
geen andere ftenen vaft , zoo werden ze in "t byzonder 
oeby , of Batu ubi genaamt, na de gedaante 
van groote Ubis-wortelen, die zy zeer naturelyk verbeelden. 
De onze maken er Katskoppen van , werdende tot kalk- 
branden. voor de befte. gehouden, dewyl ze digter en mas- 
fiver van Anne zyn dan de groote Kraalklippen. De 
tweede vlakke en bardere zoorten noemen ze Carang tic- 
car, of Batu ticcar , dat is breede Kraalfteen, als een 
maite uitgebreid, in " Duits Pannekoeken. ^ ^ 
Plaats. De Kraalfteen wil waffen op vlakke zandig? 
firanden, met kleine fleentjes gemengt, dewelke by met er 
tyd geheel beflaat, maar op ftyle firanden‘, en daar ronde 
ET s leggen , vindt men bem niet., makende gemeenelyk 
groote breede reven op zig zelfs. Daar fyn'zant en flyke- 
rige grond is , vindt men ze niet met gebeele reven aan 
malkander , maar bier en daar met koppen uit bet zant 
Stecken, gelyk op de weeke gronden van Malacca, en bet 
Oofterdeel van Sumatra gezien werden, maar rondom de 
Eilanden van den Molukfen Archipelago , brengt ze de 
zee veel overvloediger voort, fe weten met gebeele reven 
en zoo groote flukken , dat men pilaren en zarkfteenen 
daar van maken kan, vallende de fchoonfte-en breedfte 
wel in de Oeliaffers, die ook de minfte kuilen bebben; 
evenwel ziet men ook groote knoeften op andere ` barde 
klippen. onder water gegroeit. De breede Garang , of Ba- 
toe tickar, walt ook meeft inde Oeliaffers , als mede rond 
om de duizend Eilanden, benoorden Fava en Batavia leg- 
gende. Proa : 
Gebruik. Deze Been beeft door gants Water - Indién 
een groot gebruik , want bebalven al den Kalk daar van 
pss wert, die men tot metfelen van Fortre[fen en ma- 
teve gebouwen gebruikt, zoo werden ook alle mu*ren van 
Steden en Kafteelen daar van gemaakt ; bet welk voor de 
onervare ongelooflyk zoude febynen , dat uit zulken weeken 
Steen en. die nog in zee groeit ; een goede metfelkalk en 
durabele mueren zoude konnen gemaakt werden. Dier op 
moet men weeten., dat die eerft een maand door den regen 
te degen moet uitgever/t zyn, eer men bem tot bet Kalk- 
branden neemt , en wel een Dalf jaar op ’t landin de regen 
uitgefpreit leggen, eer men bem tos metfelen mag befigen. 
Tk 
